بعدی- تاریخ انقضا ساختمان هایی که با قوطی حلبی در پایتخت ساخته می شوند کوتاه است. اما این ساختمان ها انتخاب بسیاری از خانواده هاست.
بر اساس گزارش فردا، تهران با 730 کیلومتر مربع، روزانه پذیرای بیش از 14 میلیون نفر است. 9 میلیون نفر از آنها در این شهر زندگی می کنند و بقیه آنها احتمالا ساکن تهران هستند.
4 سال پیش مدیر کل محدوده شهر تهران هشدار داد که اگر برنامه ریزی جامع و دقیقی برای این نقاط طراحی نشود، احتمالا 20 درصد جمعیت کشور در آنجا ساکن خواهند شد. امروز تهران مانند کانتینری است که جمعیت با فشار زیاد وارد آن می شود اما خروجی آن تقریباً صفر است. رئیس شورای شهر تهران هم می گوید اجازه دخالت نمی دهند و یک هفته ساختمان ها را بالا می برند.
حال اینکه چه کسانی در این ساختمان ها زندگی می کنند و با چه مشکلاتی دست به گریبان هستند، موضوع بحث است. بحثی که بی شک در محدوده شهر باقی نمی ماند و تشعشع آن به خود شهر تهران هم می رسد.
انتخاب خانواده های شهر تهران چگونه بوده است؟
در گوشه ای از شهر تهران آنچه که هشدارهای رسمی درباره ساخت و سازهای غیرمجاز بیان می کرد، اکنون به واقعیت تبدیل شده است. زباله سطح خاکی خیابان را به هم ریخته است. چند نفر از همسایه ها برای یافتن علت صدایی که دقایقی پیش شنیده اند به خیابان آمده اند. برخی دیگر از ترس اینکه ساختمان بعدی که سقوط می کند مال آنها باشد بازگشت به خانه های خود را به تعویق می اندازند. عطشانی می گوید: این قسمت از قیامدشت در شهرستان پاکدشت و خارج از محدوده شهری تهران قرار دارد اما با هماهنگی کامل عوامل محلی، عملیات امداد و نجات بدون وقفه ادامه دارد. علت ریزش ساختمان چیست؟ عملیات حفاری یک و نیم متری در مجاورت ساختمان.
اما ساخت و سازهای غیرقانونی و غیراستاندارد حریم تهران موضوعی است که هر بار به آن اشاره شده، خلأ قانونی و اختلافات شهرداری تهران و استانداری ها برجسته شده است. مهدی چمران، رئیس شورای شهر تهران نیز در مصاحبه اخیر خود در تلویزیون اشاره کرد که ما می خواستیم دخالت کنیم اما اجازه ندادند چون در حریم تهران بود. گفتند این کار شما نیست. همانطور که گفتند این مناطق روستا دارند و روستاها خارج از تهران هستند. بنابراین ساختمان ها یکی یکی بالا می روند تا تقاضای مردم را برآورده کنند. در ضمن مردم نادان نیستند. آنها به خوبی می دانند که خانه ای که قصد خرید یا اجاره آن را دارند استاندارد نیست. اما چاره دیگری برای آنها وجود ندارد.
یکی از خانواده هایی که در منطقه قیامدشت زندگی می کنند می گوید به دلیل نداشتن شغل از ازنا به تهران آمدیم و با پول اندکی که از فروش خانه مان باقی مانده بود، فقط توانستیم اینجا خانه بخریم. پدر این خانواده می گوید: محل کارم ولیعصر تهران است، نگهبان هستم و روزانه نزدیک به 6 ساعت در رفت و آمد می گذرانم، به همین دلیل است که خیلی از شب ها دو شیفت با هم 48 ساعت آنجا و 24 ساعت در خانه هستم، اما در این 48 ساعت زندگی من در کف دستم است و برای خانواده ام اتفاقی نمی افتد.
اما داستان به همین جا ختم نمی شود. اتباع زیادی در این محله زندگی می کنند و خانواده های زیادی هم به دلیل مشکلات اقتصادی از مرکز تهران به قیادشت آمده اند. نکته این است که ساختمان هایی که در محدوده شهر ساخته می شوند فاقد کار نهایی و سند رسمی هستند. با وجود این خانواده ها سرمایه خود را در این خانه ها می ریزند تا در نبرد بقا در تهران پیروز شوند.
خطراتی که خانواده های ساکنان حریم را تهدید می کند
ساختمان بدون سند اولین خطری است که وضعیت اقتصادی و دارایی خانواده های ساکن در محدوده تهران را تهدید می کند. اما دقیقاً در این مرحله است که خطرات دیگر آشکار می شود. عموماً منازل فاقد سند هستند زیرا شهرداری اختیار ساخت و ساز در این محدوده را ندارد و صدور پروانه ساخت یا سند رسمی از سوی اداره ثبت و شهرداری ممنوع یا محدود است. برای همین چمران می گوید: «واقعاً می گویم کارنامه هنری بود؛ البته نمی توان اسمش را هنر گذاشت، اما روش خاص خودش را داشت، با قوطی، لحیم کاری، هر چه داشتند، ساختمان می ساختند. از طرفی برخی از اراضی در طرح هایی مانند طرح کمربند سبز، جاده، فضای سبز یا اراضی ملی قرار دارند. ضمناً معمولاً چندین نهاد در محدوده شهر دخیل هستند و هرکدام بخشی از اختیارات را دارند و معمولاً تا رفع اختلاف، صدور اسناد متوقف می شود.
در این بین وقتی منطقه ای مجوز قانونی ساخت ندارد، توسعه در آن امکان پذیر نیست. بیمارستان، مدرسه، وسایل نقلیه عمومی و… وجود ندارد و از طرفی امنیت چندانی ندارد. گاهی اوقات افرادی که در این مکان ها زندگی می کنند حتی با داشتن آب، برق و گاز نیز مشکل دارند، زیرا این خطوط به طور قانونی تا محدوده شهر امتداد نمی یابد. اما سازندگان و فروشندگان کاری به این داستان ها ندارند. آنطور که احمد صادقی، رئیس کمیته شفافیت شورای شهر تهران می گوید: لغو مدیریت یکپارچه مرز تهران این امکان را برای زمین خواران و سودجویان فراهم کرده است تا نسبت به تغییر کاربری اراضی کشاورزی و منابع طبیعی و ساخت و سازهای غیرمجاز اقدام کنند. برخی مناطق در معرض تخریب قرار دارند و این امر باعث کاهش فضای سبز، آلودگی بیشتر هوا و تخریب اکوسیستم طبیعی تهران و شهرهای اطراف شده است.
به همین دلیل محمدصادق معتمدیان استاندار تهران خاطرنشان کرد: ساخت مدرسه، خانه بهداشت، اورژانس و … را برای جبران عقب ماندگی ها در دستور کار داریم؛ نهضت مدرسه سازی با جدیت از سوی دولت پیگیری می شود و باید پیگیری کنیم تا کمبود 13 هزار کلاس درس در استان جبران شود.
بنابراین نبود امنیت، نداشتن احساس تعلق، ترس همیشگی از نابودی یا نداشتن آینده روشن برای فرزندان از جمله مشکلاتی است که خانواده های ساکن تهران با آن مواجه می شوند. زهرا، دانش آموز کلاس یازدهم که در هنرستان درس می خواند، می گوید: «باورم نمی شود در محله ما هنرستان وجود ندارد و برای رفتن به کلاس باید هر روز کیلومترها پیاده روی کنم، یک بار خواستیم اعتراض کنیم، اما وقتی متوجه شدیم ساختمانی که در آن زندگی می کنیم کاملاً فاقد سند است، فکر کردیم ممکن است چند روز پیش در روستای خالاگوتن با بولدوزر خانه ما را زیر پا بگذارند؟»
ماجرای روستای خلازیر که مربوط به سال 1402 است این بود که شهرداری برای تخریب خانه ای که پروانه ساخت نداشت اقدام کرده بود اما نتیجه این شد که ساختمان ها مانند دومینو فرو ریختند که تلفاتی نیز برجای گذاشت.
پیامدهای عزلت برای تهران
رشد افقی شهر با گسترش سکونتگاه در پایتخت نشانه فروپاشی نظم کالبدی و زیستی شهر تهران است. در واقع تشعشعات حریم خصوصی را می توان دقیقا در لحظه ای که معنای حریم خصوصی در شهر تهران تعریف می شود مشاهده کرد. به گفته چمران: حریم شهر در واقع یک فضای تنفسی برای شهر در نظر گرفته می شود تا در مواقع ضروری از آن استفاده شود و یا بناهایی احداث شود که نباید در محدوده شهر باشد. اما فضایی که برای تنفس شهر در نقشه شهر تهران وجود داشت، اکنون به محل تراکم جمعیت تبدیل شده است. تراکم جمعیت نیز فاضلاب، زباله و ساخت و سازهای غیر استاندارد را به همراه دارد. قابل ذکر است که این ساخت و سازها منجر به تخریب محیط زیست می شود. در واقع تهران دیگر نمی تواند نفس بکشد.
کارشناسان شهری معتقدند در حالی که محدوده شهر باید به عنوان سپر حفاظتی بین فضای شهری و محیط طبیعی عمل کند، توسعه بی رویه روستاها و ساخت و سازهای غیرمجاز باعث از بین رفتن این مرز شده است. بسیاری از روستاهای اطراف تهران در سال های اخیر آنقدر گسترش یافته اند که عملا با محدوده شهر یکی شده اند. این پدیده نه تنها نظم طرح جامع را به هم ریخته، بلکه باعث شکل گیری بافت های بی دفاع شهری در اطراف پایتخت شده است. از طرفی با گسترش شهر تهران، تا چندی دیگر شهر تهران به سایر استان های ایران نیز خواهد رسید.
از سوی دیگر بار جمعیتی در محدوده شهر فشار مضاعفی را بر منابع تهران وارد می کند. استان تهران در حال حاضر پنج برابر میانگین کشوری آب شرب مصرف می کند و با افزایش سکونتگاه های غیررسمی در حریم این فشار رو به افزایش است. در مناطقی که مجوز رسمی ندارند، شبکه های آب، برق و گاز نیز به صورت ناایمن و غیراستاندارد توسعه یافته و این موضوع خطرات زیست محیطی و انسانی را چند برابر کرده است.
بنابراین، پیامدهای اجتماعی و اقتصادی حریم خصوصی گسترده تر از آن چیزی است که به نظر می رسد. افزایش بی رویه جمعیت در مناطق مرزی باعث رشد بیکاری، حاشیه نشینی، ناامنی و مهاجرت معکوس از مرکز به حاشیه شده است. صادق، مرد 48 ساله ای که در حوالی بلوار کشاورز تهران زندگی می کند و هر از گاهی به داخل شهر تهران سر می زند، گفت: اگر امروز مناطق شهری دیده نشود، فردا مرز نظم و بی نظمی شهری از بین می رود.
