در آستانه سومین سالگرد زمین لرزه های ویرانگر 6 فوریه 2023 در جنوب ترکیه، بازگویی تجربه زلزله های بزرگ و ویرانگر تنها یادآور یک فاجعه طبیعی نیست. بلکه تلاشی برای درک پیوند علم زلزله شناسی، میزان تلفات انسانی، کیفیت ساخت و ساز و حتی روابط بین الملل است.
دکتر مهدی زارع استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی در گفت و گو با خبرآنلاین با بررسی آمارهای جهانی و داخلی به بزرگترین زمین لرزه های تاریخ و میزان خسارات و تلفات آن اشاره می کند و می گوید: در آستانه سومین سالگرد زلزله 15 بهمن 1392 در جنوب ترکیه با بزرگای کمتر از 8 ریشتر و بزرگی از 77 ریشتر بررسی می شود. زلزله های ویرانگر».
مشروح این گفتگو را در ادامه بخوانید:
در یک سال اخیر چند زلزله در جهان ثبت شده است؟
از 11 بهمن 1403 تا 11 بهمن 1404 حدود 17500 زمین لغزش با بزرگی بیش از 4 در سراسر جهان ثبت شد (حدود 48 رویداد در روز) که 12 مورد آن بزرگی بیش از 7 ریشتر داشتند.
وضعیت ثبت زلزله در ایران در این مدت چگونه بود؟
در همین مدت 185 زمین لرزه با بزرگای بیش از 4 ریشتر در ایران ثبت و گزارش شده است که 12 مورد آن بزرگای بیش از 5 ریشتر بوده اما هیچکدام بزرگای بیش از 6 ریشتر نداشته است.
اگر دهه اخیر را بررسی کنیم، تصویر لرزه خیز ایران چگونه است؟
در دهه گذشته تعداد وقوع بیش از 5 زمین لرزه در ایران ثبت شده است، 195 زلزله که تنها یک رویداد بزرگی بیش از 7 ریشتر داشته است (زلزله سرپل ذهاب با قدرت 7.3 ریشتر در 30 آبان 1395).
مرگبارترین زلزله تاریخ معاصر ایران چیست؟
در پنجم دی ماه 1322 زلزله بم 1382 مرگبارترین زمین لرزه تاریخ معاصر ایران با بزرگی 6.5 ریشتر و عمق 8.5 کیلومتری در شهر بم کرمان به مدت دوازده دقیقه رخ داد.
تلفات و خسارات زلزله بم چگونه گزارش شد؟
تلفات این زلزله 26271 نفر و مجروحان: بیش از 30000 نفر، بی خانمان ها: حدود 75000 نفر (بیشتر جمعیت شهر و روستاهای اطراف) گزارش شده است. بیش از ۸۵ درصد ساختمان های مسکونی و غیرمسکونی بم به طور کامل تخریب شد. ارگ تاریخی بم – بزرگترین بنای خشتی جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو – نیز بین 60 تا 90 درصد تخریب شد.
چه عواملی باعث تلفات گسترده در زلزله بم شد؟
وقوع زلزله در ساعات اولیه بامداد، استفاده از مصالح ساختمانی غیرمسلح و استانداردهای غیر لرزه ای در ساخت و سازهای شهری و نزدیکی کانون زلزله در مجاورت شهر 100 هزار نفری بم باعث شد تا انرژی زلزله به صورت مستقیم و شدیدتر به سطح زمین برسد.
واکنش بین المللی به زلزله بم چه بود؟
این زمین لرزه با واکنش گسترده بین المللی مواجه شد و بیش از 60 کشور تیم های نجات، تجهیزات و کمک های بشردوستانه را به منطقه اعزام کردند. یونسکو بلافاصله برنامه حفاظت و مرمت ارگ بم را آغاز کرد که سال ها ادامه داشت.
یکی از معدود کمک های بشردوستانه دولت آمریکا به ایران پس از انقلاب 1357 کمک های پس از این زلزله بود.
تحریم ها چه نقشی در روند کمک های بشردوستانه داشته اند؟
تحریم های گسترده ایالات متحده علیه ایران همواره شامل معافیت هایی برای تجارت بشردوستانه (غذا، دارو، تجهیزات پزشکی) بوده است. با این حال، در عمل، “تطبیق بیش از حد” توسط بانک ها و شرکت ها اغلب مانع از جریان کالاهای بشردوستانه مشروع شده است.
تجربه زلزله منجیل در سال 1369 چه تأثیری بر روابط دو کشور داشت؟
پس از زلزله 7.3 ریشتری منجیل در 31 ژوئن 1369، دولت بوش پدر کمک های مستقیم بشردوستانه را پیشنهاد کرد. ایران ابتدا نپذیرفت اما بعداً برخی از کمکهای ارسالی از طریق صلیب سرخ را پذیرفت. این یکی از اولین تعاملات بعد از انقلاب در زمینه بلایای طبیعی بود.
زلزله سال 1381 بم چه تغییراتی در این روند ایجاد کرد؟
پس از زلزله 2002 بم، آمریکا کمک های بیشتری کرد و به طور موقت برخی تحریم ها را کاهش داد. او هیئتی از صلیب سرخ آمریکا و کارشناسان بلایای طبیعی را به ایران فرستاد. هیئتی از کنگره آمریکا نیز از بم دیدن کرد. این دوره شاهد بهبودی کوتاه مدت دیپلماتیک بود که صرفاً بر دلایل بشردوستانه متمرکز بود.
منظور از “دیپلماسی زلزله” چیست؟
“دیپلماسی زلزله” جنبه بسیار واقعی روابط بین الملل است. ایده اصلی این است که یک فاجعه طبیعی بزرگ یک ضرورت انسانی را ایجاد می کند که می تواند موقتاً از خصومت های سیاسی فراتر رود، کانال های ارتباطی را باز کند و گاهی به گرم شدن پایدار روابط بینجامد.
پس از زلزله 2003 بم، در بحبوحه شکاف سیاسی بین ایران و ایالات متحده، این رویداد لحظه ای نادر از تعامل مثبت ایجاد کرد و نشان داد که نگرانی بشردوستانه می تواند به طور موقت بر خصومت غلبه کند.
نمونه های دیگری از «دیپلماسی زلزله» در جهان چیست؟
در 8 اکتبر 2005، بالاکوک پاکستان در اثر مرگ بیش از 70000 نفر کشته شد که بزرگترین فاجعه طبیعی پس از استقلال پاکستان است. پاکستان یک متحد حیاتی اما گاهی دشوار در «جنگ علیه تروریسم» بود. ایالات متحده تلاش های امدادی عظیمی را به رهبری ارتش آغاز کرد و کمک های مالی زیادی ارائه کرد. این امر منجر به بهبود افکار عمومی پاکستان نسبت به ایالات متحده و تقویت روابط بین دو کشور در آن زمان شد.
در زلزله 6 فوریه 2023 ترکیه و سوریه چه گذشت؟
در زمین لرزه 6 فوریه 2023 به بزرگی 7.8 و 7.5 ریشتر در جنوب ترکیه، فاجعه ای در یکی از کشورهای عضو ناتو رخ داد، در حالی که سوریه در آن زمان دشمن آمریکا و تحت تحریم های شدید آمریکا بود. ایالات متحده در حالی که متعهد شد 100 میلیون دلار کمک مالی کند، بلافاصله تیم های جستجو و نجات شهری و نیروهای نظامی را مستقر کرد.
در مورد سوریه، آمریکا بیش از 200 میلیون دلار کمک های بشردوستانه ارائه کرد، اما فقط از طریق سازمان های غیردولتی و آژانس های سازمان ملل. برای جلوگیری از تقویت رژیم اسد. برخی از تحریم های مرتبط با کمک ها نیز به طور موقت کاهش یافتند، در حالی که موضع سیاسی حفظ شد.
محرک های اصلی این نوع دیپلماسی چیست؟
انگیزه اصلی همیشه نجات جان و کاهش رنج است. از سوی دیگر، جلوگیری از فروپاشی دولت، مهاجرت دسته جمعی یا ناآرامی های مدنی ناشی از یک فاجعه در یک منطقه استراتژیک. پوشش شدید رسانه های جهانی همچنین فشار عمومی بر دولت ها برای اقدام ایجاد می کند.
قوی ترین زمین لرزه قاره ای که در قرن گذشته ثبت شده چه بوده است؟
در 25 اوت 1950، شدیدترین زمین لرزه به بزرگی 8.6 در زمینی بین آسام در هند و تبت در مرز برخورد صفحه قاره هند و صفحه اوراسیا رخ داد. که با حدود 4800 تلفات همراه بود.
مرگبارترین زلزله تاریخ بشر چیست؟
چهارصد و هفتاد سال پس از مرگبارترین زمین لرزه تاریخ، زلزله ای در 23 ژانویه 1556 در شانشی چین رخ داد که در زمان سلسله مینگ و همزمان با شاه طهماسب صفوی، حدود 830 هزار نفر کشته شدند و هنوز هم مرگبارترین زمین لرزه ثبت شده در تاریخ محسوب می شود.
ابعاد و پیامدهای زلزله شانشی در سال 1556 چه بود؟
این رویداد که به عنوان “زلزله بزرگ جیاجینگ” نیز شناخته می شود، در دره رودخانه وی در نزدیکی شهرهای Huaxian، Wenyan و Huai’an رخ داد که باعث تخریب ساختمان ها و خانه ها، کشته شدن بیش از نیمی از جمعیت (تا 60 نفر در برخی مناطق) و ایجاد شکاف هایی به طول بیش از 20 متر در زمین شد.
رانش زمین، آتش سوزی و فروریزش ویرانی را تا شعاع حدود 500 کیلومتری گسترش داد و 10 استان پرجمعیت را در آن زمان تحت تأثیر قرار داد. خانه ها فروریخت و بازماندگان با آتش سوزی، غارت و ناامنی مواجه شدند و دهه ها طول کشید تا منطقه بهبود یابد.
برآوردهای بعدی شدت زمین لرزه را حدود 8 ریشتر و شدت آن را حدود 11 ریشتر نشان می دهد و رانش زمین، آتش سوزی و قحطی های بعدی عامل اصلی گسترش خسارات بوده است.
دوره بازگشت چنین زلزله ای چگونه تخمین زده می شود؟
کاتالوگ لرزه نگاری تاریخی 3000 ساله چین هیچ زمین لرزه دیگری با اندازه و مکان مشابه را برای حدود 2500 سال قبل از 1556 نشان نمی دهد. گسل های این ناحیه دارای نرخ لغزش طولانی مدت حدود 1-3 میلی متر در سال یا کمتر هستند.
قرن ها تا هزاره ها طول می کشد تا فشار کافی برای ایجاد یک رویداد قدر 8 ایجاد شود. دوره بازگشت 2000 تا 5000 سال به این معنی نیست که هر 4000 سال یک زلزله رخ می دهد، بلکه به این معنی است که در مقیاس های زمانی بسیار طولانی، میانگین فراوانی وقوع به این بازگشت متوسط می رسد.
