میهن تجارت- بورس یک هفته دیگر تعطیل شد و به این ترتیب تصمیمی که در ابتدا واکنشی کوتاه مدت برای کنترل هیجانات بازار به نظر می رسید، حالا به شرایطی متشنج تبدیل شده است که پایان مشخصی ندارد و چارچوبی برای برون رفت از آن وجود ندارد. علاوه بر این که «تمدیدهای متوالی» این تعطیلی به تدریج اعتبار روایت رسمی درباره چرایی این تصمیم را از بین برده است.
بازارهای مالی جهان معمولاً حتی در بحران های جدی به سرعت به سمت بازگشایی و بازگشت به تعادل پیش می روند، اما اینجا در ایران شاهد تداوم عجیب وضعیت تعطیلی هستیم، رویکردی که آشکارا نشانه تردید و ناتوانی در تصمیم گیری است و موجی از انتقادات را متوجه تصمیم گیران این حوزه کرده است.
برای درک اهمیت این موضوع و دلیل انتقادات گسترده باید توجه داشت که این تعطیلی صرفاً وقفه در معاملات نیست و به معنای توقف یکی از مهمترین سازوکارهای تخصیص سرمایه در اقتصاد است. بازاری که قرار بود مکانی برای کشف قیمت، جذب سرمایه و مدیریت نقدینگی باشد، حالا خود به محل ابهام تبدیل شده است.
از سوی دیگر، با گذشت زمان، هزینه بازگشت به حالت عادی نیز افزایش می یابد. به گفته کارشناسان، بازاری که برای مدت طولانی تعطیل بماند، با بازگشایی با شوک مضاعفی مواجه خواهد شد. شوکی که نه تنها ناشی از عوامل اقتصادی، بلکه ناشی از بی اعتمادی انباشته است. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که ادامه این روند نه تنها بحران را حل نمی کند، بلکه آن را به مرحله پیچیده تری سوق می دهد.
بازار سهام بدون پالس; اقتصاد در حالت تعلیق است
تعطیلی بلندمدت بورس عملا به معنای توقف یکی از مهم ترین نبض های اقتصاد است. بازار سرمایه تنها مکانی برای خرید و فروش سهام نیست. بلکه مکانیزمی برای انتقال اطلاعات، تعیین انتظارات و تخصیص منابع است. وقتی این مکانیسم متوقف می شود، بخشی از اقتصاد نیز قطع می شود.
در شرایط کنونی شرکت ها توانایی استفاده از بازار برای تامین مالی را از دست داده اند، سرمایه گذاران نمی توانند سبدهای خود را مدیریت کنند و از همه مهمتر روند کشف قیمت متوقف شده است. یعنی اقتصاد در حال حرکت است اما یکی از ابزارهای مهم سنجش و تنظیم آن خاموش است.
این وضعیت پیامدهای متعددی دارد. اول، افزایش عدم شفافیت. زیرا قیمت ها دیگر در فضای رقابتی و واقعی شکل نمی گیرد. دوم، افزایش ریسک تصمیم گیری برای فعالان اقتصادی. زیرا داده های قابل اعتمادی در دسترس نیست. و سوم، کاهش کارایی کل اقتصاد. زیرا منابع به درستی تخصیص نمی یابد.
بیشتر بخوانید: نگرانی از بازدهی معاملات بورس / نقش بازارسازان در بازگشایی با تامین نقدینگی
منتقدان بر این باورند که ادامه این وضعیت می تواند به نوعی «اقتصاد دوگانه» منجر شود; جایی که در یک بخش، بازارهای غیررسمی و موازی فعال است و در بخشی دیگر، بازار رسمی به حالت تعلیق درآمده است. چنین شکافی نه تنها کارایی را کاهش می دهد، بلکه ناپایداری های بیشتری را ایجاد می کند.
از این منظر تعطیلی بورس صرفاً تصمیمی در حوزه بازار سرمایه نیست. بلکه تصمیمی است که اثرات آن به کل اقتصاد سرایت می کند. به همین دلیل است که بسیاری از تحلیلگران ادامه این روند را «پرهزینه و غیرقابل دفاع» توصیف می کنند.
حمایت یا فرار از واقعیت؟ سیاستی که بحران را به تعویق می اندازد
یکی از توجیهات اصلی تعطیلی بورس، حمایت از سهامداران و جلوگیری از ریزش شدید بازار است. اما این استدلال در عمل با چالش های جدی مواجه شده است.
واقعیت این است که بازارها ذاتاً نوسان دارند و بخشی از عملکرد آنها تعدیل قیمت ها در پاسخ به اطلاعات جدید است. جلوگیری از این روند به معنای برهم زدن یکی از اصول اولیه بازار است.
در این شرایط، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که سیاست تعطیلی یک نوع «فرار از مواجهه با واقعیت» است تا یک اقدام محافظتی. به جای مدیریت شوک و ایجاد مکانیسم های کنترل ریسک، ساده ترین راه توقف کامل بازار است.
اما این راه حل عواقب خاص خود را دارد. اول، ایجاد “فشار فشرده” در بازار; این بدان معناست که فشارهای قیمتی به جای تخلیه تدریجی انباشته شده و در زمان بازگشایی به طور ناگهانی آزاد می شود. دوم، از دست دادن اعتماد به مکانیسم های بازار. زیرا سرمایه گذاران احساس می کنند که نمی توانند در صورت نیاز واکنش نشان دهند.
همچنین این سیاست می تواند به یک عمل خطرناک تبدیل شود. اگر هر بار که بازار با ریسک مواجه می شود، گزینه تعطیلی روی میز باشد، مفهوم بازار عملاً از بین می رود. بازاری که فقط در شرایط آرام فعال است دیگر کارکرد واقعی خود را ندارد.
در نهایت این سوال مطرح می شود که آیا هدف حفظ شاخص ها است یا حفظ عملکرد بازار؟ اگر هدف دومی باشد، خاموشی طولانی مدت ممکن است پاسخ درستی نباشد.
قفل کردن دارایی ها؛ ضربه ای به اعتماد عمومی
یکی از مهم ترین پیامدهای تعطیلی طولانی مدت بازار سهام، قفل شدن دارایی های میلیون ها سهامدار است. وقتی بازار فعال نیست، سرمایه گذاران نه می توانند دارایی های خود را نقد کنند و نه می توانند موقعیت خود را تغییر دهند. این وضعیت به طور طبیعی احساس ناامنی و بی اعتمادی را افزایش می دهد.
اعتماد مهمترین سرمایه هر بازار مالی است. زمانی که سرمایه گذار احساس کند در شرایط بحرانی نمی تواند به دارایی های خود دسترسی داشته باشد، تمایل او برای حضور در آن بازار کاهش می یابد. این موضوع به ویژه در مورد سرمایه گذاران خرد که بخش قابل توجهی از بازار را تشکیل می دهند اهمیت بیشتری دارد.
در چنین فضایی، سرمایه به سمت بازارهای دیگر حرکت می کند. بازارهایی که ممکن است ریسک بیشتری داشته باشند، اما نقدینگی بالاتری دارند. این تغییر به معنای تضعیف بیشتر بازار سرمایه و کاهش نقش آن در اقتصاد است.
از طرفی بی اعتمادی ایجاد شده را نمی توان به راحتی جبران کرد. حتی پس از بازگشایی بازار، ممکن است برخی از سرمایه گذاران تمایلی به بازگشت نداشته باشند. این بدان معناست که هزینه تعطیلی نه تنها محدود به دوره فعلی است، بلکه اثرات بلندمدتی نیز دارد.
به طور کلی می توان گفت که تعطیلی طولانی مدت بازار سهام به جای حمایت از سهامداران، اعتماد سهامداران را تضعیف کرده است. اعتمادی که بازسازی آن زمان بر و پرهزینه خواهد بود.
نداشتن افق از سقوط خطرناکتر است
شاید مهم ترین انتقادی که به شرایط فعلی وارد است، نبود افق روشن برای بازگشایی بازار باشد. تصمیمات کوتاه مدت و تمدیدهای متوالی فضای عدم اطمینان را تشدید کرده و فعالان بازار را در وضعیت عدم اطمینان قرار داده است.
در اقتصاد، عدم اطمینان یکی از مهم ترین عوامل کاهش سرمایه گذاری است. وقتی بازیگران اقتصادی نمی توانند آینده را پیش بینی کنند، ترجیح می دهند از تصمیم گیری های بزرگ خودداری کنند. این موضوع منجر به کاهش فعالیت های اقتصادی و در نهایت کاهش رشد می شود.
همین قاعده در مورد بورس نیز صادق است. نبود برنامه مشخص برای بازگشایی باعث شده است که سرمایه گذاران نتوانند استراتژی خاصی اتخاذ کنند. این وضعیت نه تنها منجر به کاهش اعتماد، بلکه افزایش رفتارهای عاطفی در بازگشایی می شود.
از سوی دیگر، این عدم اطمینان می تواند به تضعیف جایگاه نهادهای تصمیم گیری منجر شود. وقتی تصمیمات به صورت مقطعی و بدون چارچوب مشخص اتخاذ می شود، این تصور ایجاد می شود که سیاست گذار برنامه خاصی برای مدیریت بحران ندارد.
در نهایت باید گفت که در بسیاری از موارد «ابهام» بدتر از «خبر بد» است. بازار می تواند با یک سقوط مقابله کند، اما نه با ناآگاهی. ادامه این وضعیت می تواند هزینه های بیشتری نسبت به خود بحران اولیه ایجاد کند.
تصمیمی که هر روز پرهزینه تر می شود
تعطیلی طولانی مدت بازار سهام دیگر تنها یک تصمیم فنی نیست. بلکه به موضوع مهمی در حوزه حکمرانی اقتصادی تبدیل شده است. هر روز که این وضعیت ادامه پیدا می کند، هزینه های آن افزایش می یابد و بازگشت به شرایط عادی دشوارتر می شود.
بازار سرمایه برای ایفای نقش خود نیازمند اعتماد، شفافیت و ثبات است. خاموشی طولانی مدت هر سه این عوامل را ضعیف می کند. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که ادامه این روند می تواند منجر به تضعیف ساختاری بازار سرمایه شود.
در نهایت سوال اصلی این است که آیا سیاست گذار آمادگی پذیرش واقعیت های بازار و حرکت به سمت بازگشایی و مدیریت فعال بحران را دارد یا ترجیح می دهد با ادامه تعطیلی فقط زمان بخرد؟
پاسخ به این سوال نه تنها آینده بورس، بلکه بخشی از مسیر اقتصاد ایران را مشخص خواهد کرد.
