نژلا پیکانیان در یادداشتی در روزنامه اطلاعات نوشت: برخی منتقدان بر این باورند که «تهران کنار شماست» تصویری نزدیک به واقعیت جامعه ارائه می دهد و برخی دیگر آن را مغایر با الگوهای رایج سینمای رسمی ایران می دانند.
در سالهایی که سینمای ایران بیش از هر زمان دیگری با بحران مخاطب دست و پنجه نرم میکند و بسیاری از فیلمهای کمدی و اجتماعی با اکران نمیتوانند توجه عمومی را به خود جلب کنند، اثری روی پرده نمایش داده میشود که حاشیههایش از خود فیلم پررنگتر یا شاید بهتر است بگوییم جنجالیتر است. آثاری که مرز سینما و جنجال را از بین می برد و در مدت کوتاهی از یک اثر هنری به موضوعی برای بحث های فرهنگی، اجتماعی و حتی حقوقی تبدیل می شود. «تهران کینهرات» ساخته «علی بهراد» یکی از این فیلمهاست، اثری که از اولین اکران بینالمللی تا روزهای اکران عمومی در سینماهای کشور مدام در کانون توجه قرار داشت و بیش از آنکه در میان نقدهای فیلم شنیده شود، نامش در اخبار جنجالها و واکنشها تکرار شد.
زمانی که حاشیه بر خود فیلم پیشی گرفت
«تهران نزدیک تو» دومین تجربه بلند سینمایی علی بهراد پس از «خیال» است. فیلمی که پیش از اکران در جشنواره معتبر کارلووی واری به نمایش درآمد و مورد توجه منتقدان و رسانه های سینمایی قرار گرفت، اما آنچه بیش از هر چیز باعث شهرت این فیلم شد، حضور بین المللی آن نبود، بلکه مسیر پر پیچ و خم آن برای رسیدن به اکران عمومی بود.
داستان «تهران کینارات» با بازی علی شادمان، آناهیتا افشار و علی مصفا در دل زندگی نسل جوان شهری روایت می شود، نسلی که بین ماندن و رفتن، عشق و تنهایی، امید و ناامیدی سرگردان است. شخصیت های فیلم امروز در تهران زندگی می کنند، شهری که نه تنها لوکیشن فیلم علی بهراد، بلکه شخصیت اصلی داستان است. روابط عاطفی، بحران هویت، مهاجرت و تلاش برای بقا در شرایط پیچیده اجتماعی از مهمترین موضوعات این اثر است.
همین نگاه به زندگی جوانان شهری بود که بعدها به یکی از محورهای اصلی بحث فیلم تبدیل شد. برخی منتقدان بر این باور بودند که فیلم تصویری نزدیک به واقعیت از بخشی از جامعه ارائه می کند و برخی دیگر آن را دوری از الگوهای رایج سینمای رسمی ایران می دانستند.
سه سال انتظار برای دیده شدن
حواشی «تهران کنارت» از روز اکران شروع نشد. ماجرا از سال ها قبل و از زمان ساخت فیلم شروع شد اما امکان نمایش عمومی آن وجود نداشت و در همین راستا علی بهراد در صحبت های خود اعلام کرد که این فیلم حدود سه سال امکان نمایش عمومی را نداشت. او به صراحت گفته بود که «تهران کنار شماست» سه سال است که در بازداشت به سر می برد و نمی تواند روند عادی نمایش را دنبال کند. همین موضوع باعث شد تا مدت ها پیش نوعی کنجکاوی عمومی نسبت به فیلم شکل بگیرد. با گذشت زمان و تاخیر در اکران عمومی فیلم، شایعات و گمانه زنی ها بیشتر شد. خیلی ها پرسیدند چه چیزی در فیلم وجود دارد که اجازه اکران ندارد؟
در غیاب پاسخ های روشن، فضا برای گمانه زنی گسترده تر شد. عده ای از وجود صحنه های حساس صحبت می کردند و عده ای دیگر معتقد بودند مشکل اصلی چند سکانس خاص نیست، بلکه نگاه کلی فیلم به زندگی نسل جوان است.
فیلمی که قبل از اکران مورد قضاوت قرار گرفت
با نزدیک شدن به زمان انتشار، اولین موج واکنش ها شکل گرفت. برخی از انتقادات حتی قبل از اینکه بسیاری از منتقدان و مخاطبان فیلم را ببینند شروع شد.
تصاویر تبلیغاتی، تیزرها و برخی روایت های منتشر شده از فضای فیلم کافی بود تا بحث ها داغ شود. برخی معتقد بودند که فیلم تصویری متفاوت از روابط انسانی و سبک زندگی نسل جدید ارائه می دهد. از سوی دیگر، علاقه مندان به این فیلم گفتند آنچه در اکران دیده می شود چیزی جز بازتاب بخشی از واقعیت جامعه امروز ایران نیست.
این تضاد آشنا یک بار دیگر تکرار شد، همان بحث قدیمی که سال هاست در سینمای ایران ادامه دارد. آیا سینما باید آنچه هست یا باید باشد را نشان دهد؟
بحث بر سر چه بود؟
نکته جالب اینجاست که هیچ مرجع رسمی لیست دقیقی از سکانس های مورد مناقشه را منتشر نکرده است. اما از گزارش ها و واکنش های منتشر شده می توان دریافت که بیشتر انتقادات بر سه محور اصلی بوده است.
ابتدا نحوه نشان دادن روابط عاطفی بین شخصیت های جوان فیلم. دوم، پرداختن به برخی شخصیت های زن در بخش هایی از داستان و سوم، بازنمایی سبک زندگی بخشی از طبقه متوسط شهر که منتقدان آن را دوری از معیارهای فرهنگی رسمی می دانستند.
در تمام این مدت و با وجود قطعی اینترنت و دسترسی محدود تعدادی از کاربران، شبکه های اجتماعی نیز به میدان اصلی بحث تبدیل شده بود. گروهی از مخاطبان معتقد بودند که حساسیت ها بیش از حد اغراق شده است و گروهی دیگر فیلم را مصداق عبور از خطوط قرمز فرهنگی می دانستند و همین تضاد دیدگاه ها باعث شد «تهران در کنار تو» به موضوعی برای بحث های اجتماعی گسترده تبدیل شود.
تشکیل پرونده قضایی، اوج جنجال
اوج ماجرا زمانی بود که خبر تشکیل پرونده قضایی برای دست اندرکاران فیلم منتشر شد. در گزارش های منتشر شده از وجود محتوای غیراخلاقی و منافی عفت عمومی صحبت شد و اندکی بعد پس از انتقادات مکرر از اکران این فیلم و ثبت کمپینی با بیش از 5 هزار امضا در یکی از خبرگزاری ها، رسانه های قوه قضائیه از احضار رئیس سازمان سینمایی پس از اکران فیلمی مغایر با عفت عمومی خبر دادند.
این ماجرا از آن جهت حائز اهمیت بود که ماجرا دیگر محدود به انتقاد یا مخالفت رسانه ای نمی شد و پرونده به جایی رسیده بود که نهادهای رسمی و قضایی درگیر آن بودند.
این موضوع برای بسیاری از فعالان سینما مهم ترین قسمت جنجال «کنارات تهران» به حساب می آمد.
به ندرت پیش می آمد که فیلمی در روزهای اکران با چنین واکنش رسمی مواجه شود.
بعداً اعلام شد که نسخه اصلاح شده این فیلم برای اکران بعدی آماده شده و برخی از قسمت ها با صلاحدید مسئولان حذف شده اند، هرچند جزئیات دقیق این تغییرات هرگز به طور رسمی منتشر نشد.
واکنش تند حسین فرح بخش
در میان تمام اظهارنظرهایی که درباره این فیلم مطرح شد، شاید هیچ کدام به اندازه صحبت های حسین فرحبخش تهیه کننده و پخش کننده سینما در میان نبود و او در پاسخ به موج انتقادات و هجمه های رسانه ای از فیلم دفاع کرد و با لحنی صریح پاسخ مخالفان را داد.
فرح بخش در بخشی از سخنان خود گفت: نمیدانم مردم از جان نظام در این 47 سال چه میخواهند؟ با کارتان آبروی رهبری و نظام را به دست آورده اید و حالا در کنارتان در فیلم تهران گیر کرده اید.
وی همچنین درباره مجوز نمایش این فیلم تاکید کرد: آن 9 نفری که فیلم پروانه را نمایش دادند، معتمدان نظام هستند و از شما به نظام نزدیکترند.
این اظهارات به سرعت در رسانه ها بازنشر شد و نام فرحبخش را به یکی از چهره های اصلی این جنجال تبدیل کرد. بسیاری از اهالی رسانه و منتقدان بر این باور بودند که چنین موضع گیری روشنی نشان می دهد که داستان «تهران کنار شماست» دیگر فقط یک اختلاف هنری نیست و به موضوعی گسترده تبدیل شده است.
از سوی دیگر علی بهراد نیز در گفت و گوهای خود بارها از دیدگاه خود نسبت به تهران و نسل جوان صحبت کرد. او «تهران در کنار تو» را داستان آدم هایی توصیف کرد که برای ادامه زندگی در شرایط سخت، دنیای خودشان را ساخته اند، دنیایی که شاید با واقعیت رسمی فاصله زیادی داشته باشد اما برای شخصیت های فیلم تنها راه زنده ماندن است.
موضع تند مخالفان
اما معترضان فیلم روایت دیگری داشتند و معتقد بودند «تهران کنار توست» در برخی قسمتها از چارچوبهای رایج فرهنگی فاصله گرفته و به تصویر کشیدن برخی روابط و سبکهای زندگی میتواند حساس باشد.
از نگاه این گروه، صدور پروانه ساخت فیلمی با چنین ویژگی هایی مستلزم بررسی دقیق تری بود. این نگاه در نهایت به شکل گیری اعتراضات، کمپین های رسانه ای و درخواست برای ورود نهادهای مسئول انجامید.
واکنش حامیان فیلم چه بود؟
در آن سوی ماجرا، گروهی از منتقدان و دوستداران سینما از فیلم دفاع کردند. به گفته آنها «تهران در کنار تو» اثری هنجارشکن نیست، بلکه فیلمی است درباره واقعیت های زندگی نسل امروز. گفتند اگر قرار باشد سینما فقط تصویر آرمانی از جامعه ارائه دهد بخش مهمی از کارکرد خود را از دست خواهد داد.
حامیان فیلم نیز معتقد بودند که بسیاری از حملات علیه فیلم قبل از تماشای کامل فیلم شکل گرفته و بر اساس برداشت های محدود یا تصاویر پراکنده بوده است. از نگاه این گروه، ارزش اصلی فیلم در این تلاش برای بازنمایی بخشی از واقعیت زندگی شهری نهفته است، واقعیتی که شاید مورد توافق همگان نباشد، اما وجود آن را نمی توان انکار کرد.
رکوردی که در میان جنجال ها ثبت شد
در تاریخ سینما بارها ثابت شده است که جنجال همیشه به ضرر یک فیلم نیست. گاهی حاشیه ها تبدیل به بهترین تبلیغ برای یک اثر روی اکران می شود و دقیقاً همین اتفاق برای «تهران کنار تو» افتاد و هر خبر جدید، هر واکنش تند و هر گزارشی از پرونده حقوقی فیلم، کنجکاوی مخاطب را بیشتر می کرد. بسیاری از تماشاگران تصمیم گرفتند خود فیلم را ببینند و درباره آن قضاوت کنند. نتیجه این کنجکاوی در گیشه قابل مشاهده بود. این فیلم در مدت کوتاهی به فروش قابل توجهی دست یافت و به یکی از پرفروش ترین آثار سینما تبدیل شد. فروش بیش از 18 میلیارد تومانی در کمتر از سه هفته نشان داد که حواشی نه تنها مانع از دیده شدن فیلم شده بلکه به دیده شدن بیشتر آن کمک کرده است.
بیشتر از یک فیلم
در هر صورت مهم ترین نکته درباره «تهران کنارت» این است که بحث درباره آن مدت هاست که از خود فیلم فراتر رفته است. امروز که نام این اثر به میان می آید، صحبت از داستان چند شخصیت جوان نیست. صرف نظر از اینکه کدام روایت به حقیقت نزدیکتر است، نمی توان یک چیز را انکار کرد و آن اینکه «تهران در کنار تو» از یک فیلم عاشقانه شهری فراتر رفت و به یک پدیده رسانه ای تبدیل شد.
اختلافات پیرامون این فیلم پیرامون مرزهای اکران در سینمای ایران، نقش نهادهای نظارتی، آزادی خلاقیت هنری، تصویر نسل جوان و رابطه سینما و واقعیت اجتماعی است. به همین دلیل «تهران کنار توست» را میتوان یکی از مهمترین نمونههای فیلمهای جنجالی سالهای اخیر دانست، فیلمی که همواره از جشنوارههای خارجی تا اکران سینماهای ایران و از شبکههای اجتماعی گرفته تا محافل سیاسی و حقوقی در کانون توجه بوده است و به نظر میرسد استقبال مخاطبان سینمایی خسته از جنگ و اخبار مرتبط با فشارهای ناشی از آن و البته دلانگیز و خستهکننده از فضای اقتصادی دور از انتظار باشد. جامعه، باشد که ادامه یابد.»
