داستان بازار چندنرخی ارز؛ در ایران با چند نوع دلار روبه‌رو هستیم؟

بررسی انواع دلار در بازار غیررسمی و جغرافیای مبهم

یکی از پدیده های خاص در بازار ارز ایران گره خوردن نام شهرهای مرزی و کشورهای همسایه با قیمت اسکناس دلار است. در بازار غیررسمی قیمت دلار بر اساس موقعیت جغرافیایی و شرایط ترانزیت فیزیکی وجه نقد تعیین می شود.

1. دلار تهران

دلار تهران قیمت پایه در بازار غیررسمی کل کشور است. جالب اینجاست که این دلار خود به چندین شعبه در پایتخت مانند دلار سبزه میدان، دلار افشار و دلار منوچهری تقسیم می شود.

تفاوت جزئی قیمت این مناطق به دلیل سرعت انحلال و حجم معاملات در این پاتوق های سنتی است. علاوه بر این، شایعات بازار همواره بر قیمت دلار تهران سایه افکنده است. شایعاتی مانند دلارهای قدیمی (نسخه های قبل از 2009) یا اسکناس های بدون خطوط آبی باید ارزان تر معامله شوند. کارشناسان این تفاوت ها را بازی های روانی دلال ها برای کسب سود بیشتر می دانند، زیرا الفارزش قانونی این اسکناس ها در خارج از مرزها کاملاً یکسان است.

2. دلار مشهد

مشهد به دلیل نزدیکی به مرزهای شرقی و کشورهای آسیای میانه، قطب مهم مبادلات نقدی است. در دوره‌های نوسانات شدید ارز که تقاضای فیزیکی افزایش می‌یابد، هزینه و ریسک حمل و نقل پول از پایتخت به شهرهای دیگر افزایش می‌یابد. از آنجایی که در نقاط مرزی مبادلات بیشتر به صورت نقدی و نه بانکی انجام می شود، معمولا دلار مشهد ارزانتر از دلار تهران است.

3. دلار سلیمانی

دلار سلیمانی ریشه در آن دارد دارای مبادلات ارزی بین ایران، عراق و ترکیه است. سلیمانیه به عنوان یکی از کانال های اصلی ورود و خروج اسکناس به کشور شناخته می شود. از آنجایی که اکثر این تراکنش ها خارج از سیستم رسمی بانکی و بعضاً با واسطه انجام می شود، قیمت دلار سلیمانیه به دلیل متفاوت بودن هزینه های نقل و انتقال و دسترسی راحت تر به منابع ارزی معمولاً ارزان تر از دلار تهران و مشهد است.

4. دلار هرات

هرات، افغانستان، ایستگاه پایانی زنجیره قیمت گذاری جغرافیایی دلار است. مبادلات نقدی گسترده در این شهر و جریان دایمی دلار از مرزهای شرقی باعث شده تا دلار هرات ارزان ترین قیمت را نسبت به تهران، مشهد و سلیمانیه داشته باشد. به این ترتیب زنجیره قیمت دلار از بالاترین تا کمترین همیشه شامل تهران، مشهد، سلیمانیه و هرات می شود.

سیستم ها و سیاست های رسمی؛ تولد دلارهای دولتی

به موازات بازار غیررسمی، تصمیمات نظارتی و بانک مرکزی طی سال های گذشته انواع مختلفی از نرخ های رسمی را وارد ادبیات اقتصادی کشور کرده است.

5. دلار 4200 تومان (دلار جهانگیری)

دولت وقت در بهار 1396 با هدف کنترل تورم تک نرخی شدن ارز را 4200 تومان اعلام کرد. این ارز که پس از معاون اول رئیس جمهور به دلار جهانگیری معروف شد، قرار بود پاسخگوی همه نیازها باشد اما به سرعت به ۲۵ قلم کالای اساسی مانند گندم، جو، برنج، روغن و دارو محدود شد. نوسانات بسیار اندک و تفاوت فاحش آن با بازار آزاد بستری برای رانت و فساد اقتصادی ایجاد کرد که در نهایت منجر به حذف تدریجی آن برای اکثر کالاها شد.

6. ارز دارویی

بسیاری بر این باورند که نرخ ارز واردات دارو بدون تغییر باقی مانده است. واقعیت این است که دارو به عنوان یکی از حیاتی ترین اقلام سبد کالاهای اساسی پیش از این از ارزهای ارزان تری استفاده می کرد اما بعداً به لیست اقلام دریافتی ارز 4200 تومانی پیوست و ارز 3700 تومانی عملا از چرخه خارج شد.

7. نیم دلار

سامانه نیما (سامانه یکپارچه معاملات ارزی) بستری برای فروش ارز حاصل از صادرات (به ویژه پتروشیمی و صنایع بزرگ) به واردکنندگان مجاز است. نسخه اولیه نیما با نرخ اجباری 4200 تومان موفقیت آمیز نبود، بنابراین سیاست ها تغییر کرد تا نرخ دلار نیمایی بر اساس توافق صادرکننده و واردکننده و فراتر از نرخ دولتی تعیین شود. امروزه نرخ ارز بین ارز دولتی و بازار آزاد شناور است و نقش مهمی در تامین مواد اولیه صنایع دارد.

8. دلار سنا

سامانه سنا سایتی است که بانک مرکزی برای ثبت و اعلام میانگین قیمت تراکنش ها در صرافی های مجاز راه اندازی کرده است. این سامانه ساعت به ساعت نرخ خرید و فروش را ثبت و میانگین وزنی آنها را در پایان روز اعلام می کند. تفاوت قیمت سنا با بازار آزاد به محافظه کاری صرافی ها در ثبت نرخ های واقعی و چالش های کنترل بازار غیرمتمرکز مربوط می شود.

دلار خدمات و اعتبار در بازار ایران

علاوه بر نرخ های کلان اقتصادی، کدهای ارزی مختلفی برای نیازهای کوچک شهروندان تعریف شده است.

9. دلار مسافرتی

سهمیه ارز مسافرتی سالی یک بار به مسافرانی که قصد خروج از کشور را دارند تعلق می گیرد. قیمت این دلار در بخشنامه های مختلف تغییر کرده است; گاهی تصمیم بر این بود که یک درصد بالاتر از ارز اسمی باشد، اما در مواقعی که دسترسی صرافی ها به ارز ثانویه محدود است، عملا نرخ آن به قیمت بازار آزاد نزدیک می شود.

10. دلار حج; ارز با زائران

برای زائران خانه خدا نرخ های ویژه ای مانند ارز 3900 تومانی یا کمک هزینه همراه 200 دلاری برای تامین بخشی از هزینه های سفر مذهبی آنها در نظر گرفته شد.

11. دلار هواپیمایی

صنعت هوانوردی به شدت به ارز خارجی وابسته است. پس از حذف تخصیص دلار ۴۲۰۰ تومانی به شرکت های هواپیمایی، قیمت بلیت هواپیما جهش ناگهانی را تجربه کرد. تلاش برای انتقال منابع ارزی این بخش به سامانه نیما با هدف جلوگیری از گرانی بیش از حد بلیت ها همواره یکی از چالش های نظارتی بوده است.

12. حواله دلاری

زمانی که خریدار بخواهد به جای اسکناس فیزیکی به حساب های خارجی اعتبار واریز کند، از حواله ارزی استفاده می کند. از آنجایی که هزینه های سنگین حمل و نقل، بیمه و نگهداری اسکناس در حواله حذف می شود، معمولاً قیمت آن کمی ارزانتر از دلار نقدی محاسبه می شود.

13. دلار فردا

این روش معاملاتی کاملاً کاغذی و مختص بازار غیررسمی است. خریداران و فروشندگان امروز بر سر قیمت دلار برای تسویه روز بعد توافق می کنند. دلار فردا کاملا تحت تاثیر انتظارات و نوسانات روانی است و نمی توان گفت همیشه از دلار نقدی ارزانتر یا گرانتر است.

از اسکناس های کاغذی گرفته تا دلارهای دیجیتال؛ تتر چگونه بازارهای سنتی را به چالش کشید؟

استیبل کوین تتر (USDT) که ارزش آن همیشه برابر با یک دلار آمریکا است، به سرعت خود را به عنوان یک دلار دیجیتال تثبیت کرد. تتر نه تنها محدودیت های جغرافیایی هرات و سلیمانیه را ندارد، بلکه امکان تجارت 24 ساعته را بدون نیاز به مراجعه حضوری فراهم می کند. بسیاری از معامله گران برای جلوگیری از نوسانات جغرافیایی دلار فیزیکی و هزینه های حمل و نقل به استیبل کوین ها روی می آورند. قیمت تتر فوری به عنوان دماسنج جدید بازار ارز ترجیح داده می شوند.

خلاصه

تعدد نرخ دلار در ایران نتیجه مستقیم تلاش های ساختاری برای مدیریت تقاضا در شرایط تحریم و نوسانات اقتصادی است. از دلارهای مرزی مانند هرات و سلیمانیه گرفته تا نرخ های سیستمی مانند نیما و سنا، هر کدام نشان دهنده نیاز بخشی از جامعه و میزان دسترسی به منابع ارزی است. دانستن این تفاوت ها به سرمایه گذاران کمک می کند تا ارزش واقعی اموال خود را در میان هیاهوی دلالان به درستی ارزیابی کنند.