در آخرین روزهای سال 1383 و روزهای پایانی دولت هشتم، نتیجه جلسه شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوبه ای بود که پایه گذار جایزه ادبی جلال آل احمد شد و قرار بود این جایزه بزرگترین جایزه ادبی ایران با ارزشی بیش از جایزه کتاب سال با سنی حدود 20 سال باشد.
به گزارش فرهیختگان، با توجه به اینکه برگزاری جشنواره ها و اهدای جوایز عاملی موثر در ارتقای کمی و کیفی فعالیت های ادبی و هنری است و با توجه به نبود جشنواره متمرکز و ملی ادبی در کشور، جایزه ملی جلال آل احمد پروژه در حوزه ادبیات فارسی» تصویب شد.
شورای عالی انقلاب فرهنگی در نظر داشت «جایزه ملی جلال آل احمد» را با هدف اعتلای زبان و ادبیات ملی ـ مذهبی با تجلیل از پدیدآورندگان آثار ادبی برجسته، بدیع و پیشرو برگزار کند. با مصوبه دیگری که حاصل جلسه سایر اعضای این شورا در آبان ماه 1384 بود، مقدمات قانونی برگزاری این جایزه بزرگ ادبی از جمله تعیین هیئت امنا و رئیس این هیئت تکمیل و مقرر شد که مبلغ جایزه 110 سکه بهار آزادی خواهد بود و مراسم اختتامیه هر سال در سالروز میلاد جلال آل احمد در دوم آذرماه برگزار می شود. البته جوایز در این سال ها به دلیل قیمت سکه تغییر کرد و امسال جایزه برگزیده این جشنواره 400 میلیون تومان بود. اما در این گزارش به برگزیدگان این دوره از جایزه پرداختیم و جایزه را از نگاه مردم بررسی کردیم که چقدر شرایط برای مردم برای دیدن برندگان این جایزه و خرید کتاب از طریق این جایزه فراهم شده است. .
چرا جایزه ادبی مهم است؟
جوایز ادبی فضای سالمی را برای رقابت و ارائه بهترین آثار ادبی ایجاد می کند، چرخش چرخه نشر و کتاب از دیگر مزیت های برگزاری جایزه ادبی است. زمانی که یک جایزه ادبی برگزار میشود، برای نویسندگان انگیزه و اشتیاق ایجاد میکند و آنها را تشویق میکند تا آثار خود را در معرض قضاوت دیگران قرار دهند. ترویج کتابخوانی یکی دیگر از اهداف برگزاری جایزه ادبی است که ناخودآگاه مردم را به سمت کتاب سوق می دهد. اما یکی از آسیب هایی که معمولا در کمین جوایز ادبی وجود دارد این است که برگزارکنندگان آن بدون توجه به دغدغه خود اثری را انتخاب می کنند و نمی توانند یک گفتمان از آن بیان کنند و کم کم تبدیل به رویدادی می شود که برگزاری آن یک عادت روتین است.
ما جوایز ادبی متعددی در بخش دولتی و خصوصی داشتیم که برخی از آنها به همین دلیل یا به دلیل عدم حمایت مالی مناسب پس از برگزاری چند دوره محدود تعطیل شدند. جایزه کتاب سال، جایزه جلال، جایزه پروین، جایزه قلم زرین، جایزه شهید اندرزگو، جایزه انقلاب حوزه، شهید حبیب غنی پور، کتاب سال دفاع مقدس، مهرگان ادب، گلشیری، یلدا، واو، گردون، گام اول، روزی روزاری و در میان جوایز ادبی 40 سال اخیر، باید دلایل خاصی برای تعطیلی هر یک از آنها وجود داشته باشد و می توان بررسی کرد که حذف این جوایز چه تاثیری بر عرصه ادبیات و داستان داشته است. چابک سازی در جامعه و ارتقای ذائقه مخاطب عام را می توان از دیگر اهداف برگزاری جوایز ادبی دانست که باید مورد توجه قرار گیرد.
در کشورهای دیگر، زمانی که کتابی به عنوان برنده جایزه ادبی انتخاب می شود، به سرعت وارد چندین نسخه می شود، در تمام سایت های فروش کتاب تبلیغ می شود و به زبان های مختلف ترجمه می شود. یعنی جایزه ادبی جریان خودش را دارد، چیزی که شاید ما در کشورمان کمتر به آن توجه کردیم.
آیا مردم می بینند؟ جایزه؛ ابزار تبلیغات
طبیعتا یکی از اهداف برگزاری جوایز ادبی در دنیا معرفی و معرفی یک اثر ادبی به مخاطبان بیشتر است. وقتی کتابی در یک جایزه ادبی انتخاب میشود، به دلیل اعتبار آن جایزه و کارشناسانی که این جایزه را اعطا کردهاند، دوستداران کتاب با کنجکاوی به سراغ آن اثر مکتوب میروند و به سرعت به چاپهای متعدد میرسد. وجیهه سامانی سال گذشته دبیر علمی جایزه ادبی جلال بود. وی در نمایشگاه کتاب امسال در نشستی که به بررسی جوایز ادبی پرداخته بود، گفت: برای برگزاری جوایز ادبی یک سری اهداف از جمله کمک به ترویج کتابخوانی یا ایجاد فضای رقابتی سالم تعریف شد که متأسفانه این اهداف کمرنگ شده است. جوایز و جشنواره های ادبی ایران، یعنی این جوایز تاثیری در زندگی حرفه ای نویسنده ندارد، بر چرخه نشر و اقتصاد نشر تاثیری ندارد، فضای نشر را متحول و پویا نمی کند، در جامعه جریان سازی نمی کند. تقریباً کار همه دبیرخانه های جشنواره ادبی تا زمان اختتامیه و اهدای جوایز به پایان می رسد و همه چیز با خاموش شدن چراغ جشنواره تمام می شود؛ در حالی که کار پخش آثار برگزیده باید آغاز شود. این جزو وظایف و مأموریت های جشنواره ها و دبیرخانه ها نیست که البته اشتباه راهبردی بزرگی است.
چرا که چندین روز، هفته و ماه افراد زیادی درگیر برگزاری یک رویداد ادبی هستند و بسیاری از کارشناسان و منتقدان وقت و انرژی خود را صرف مشاهده، بررسی و داوری بهترین و بهترین آثار ادبی آن دوره یا سال گذشته می کنند. برای رسیدن به خروجی صحیح و کارشناسی هزینه های مادی و معنوی زیادی صرف می شود. سپس ناگهان همه چیز رها می شود. جوایز اهدا می شود و چراغ پایانی خاموش می شود و به دور بعدی می رود. در حالی که مانند درختی نو نشسته است، زمان استفاده از میوه های این درخت است. جوایز ادبی بدون تاثیر چندانی در چرخه نشر و ارتباط با بدنه جامعه راه خود را طی می کنند و جامعه نیز مسیر خود را طی می کند. یک حلقه گمشده در این بین وجود دارد که باید پیدا شود. برندگان جوایز هنوز مشخص نشده اند.
اینکه مردم به سراغ آثاری بروند که در جوایز ادبی انتخاب شدند موضوع مهم دیگری است که باید به آن توجه کرد. سامانی درباره این موضوع گفت: با جستجوی ساده در میان رمانهای برجسته و داستانهای برگزیده جوایز ادبی چند سال اخیر، متوجه میشویم که پس از گذشت چند سال به اعداد خوبی نرسیدهاند و حتی برخی از چاپها به آن نمیرسند. تعداد انگشتان یک دست.» مردم اهمیتی به عنوان جوایز ادبی ما روی جلد ندارند. اما ناشناخته ترین و کم اهمیت ترین جوایز ادبی غربی در ایران مورد علاقه است. نمونه اش فروش بسیار بالای رمان های محبوب ترجمه شده چند سال اخیر است که به سادگی روی جلد چاپ شده اند: کتابی از فهرست نیویورک تایمز که اصلاً بر اساس ادبیات کتاب نیست و بر اساس مقدار است. از فروش جوایز ادبی در ایران دچار بحران هستی شناختی شده، اصلا چرا برگزار می شود! آیا صرفاً به دلیل تکلیف و اجبار و بودجه ای که به آن اختصاص داده شده بود؟ آیا آنها فقط ابزار تبلیغاتی برای سازمان های مختلف هستند؟ آیا تاثیرگذاری این جوایز مهم و تحقیق شده است یا خیر؟ تا زمانی که پاسخ مناسبی برای این سوالات پیدا نکنیم، خروجی هر دوره به همین صورت تکرار می شود.»
راه هایی برای نشان دادن جایزه برای عموم
همیشه می بینیم که وقتی یک جایزه ادبی در پایان سال برگزار می شود، تا زمان نامگذاری جایزه بعدی، چیزی در مورد آن شنیده نمی شود، در حالی که بعد از پایان سال باید درباره آن کتاب ها بحث شود که چرا انتخاب شده اند و چه چیزی به دست آمده است. برتری با کتاب های دیگر مقایسه شد. .
این رویکرد به دیده شدن این کتاب ها توسط مردم کمک می کند، برخی دیگر از راهکارهایی که به دیدن این کتاب ها کمک می کند به ناشری برمی گردد که کتابش در این جشنواره ها انتخاب می شود تا تبلیغات خلاقانه ای برای کتابش در نظر بگیرد. خلاقیت در معرفی جایزه در بستر اجتماعی به این معنا نیست که درج نام جایزه بر روی جلد کتاب کافی باشد، بلکه تمامی موقعیت های دیداری و شنیداری که در حوزه کتاب فعالیت می کنند باید خلاقانه در معرض یک عنوان قرار گیرند. مانند جایزه جلال. این شامل قرار گرفتن در معرض تولید برنامه های مهم تلویزیونی، توجه کتابفروشی ها به این جایزه ادبی، معرفی این کتاب های برگزیده با قرار دادن قفسه و میز مستقل به مخاطبان است. ایجاد فضای تبلیغاتی و رسانه ای پیرامون یک اثر ادبی می تواند شامل قرار دادن این آثار در کتابخانه ها باشد تا مردم از این موضوع آگاه شوند و به سراغ این کتاب ها بروند. این کاری است که در همه جای دنیا انجام می شود و مثلاً بعد از انتخاب کتاب برای جایزه نوبل ادبیات، برنامه های زیادی برای این کتاب در تمام محافل ادبی و کتابخانه های آن کشور برگزار می شود و مردم را متقاعد می کند که برو دنبال این کتاب
جایزه ای برای گرایش های ادبی
فصل شانزدهم جلال با همه فراز و نشیب هایش به پایان رسید و او سعی کرد بالاخره در بخش رمان و داستان بلند یک برنده داشته باشد که همیشه علامت سوال بود.
زمانی که نامزدهای این جایزه جلال معرفی شدند، کارشناسان این حوزه بر این باور بودند که در دو بخش نقد ادبی و مستند، با توجه به نامزدهای اعلام شده، کتاب های مطلوبی انتخاب شدند، اما بار دیگر در حوزه «داستان کوتاه» و «داستان بلند» نقدهایی مطرح شده و بیشتر نقدها متوجه این موضوع است که چرا در این بخش به بخش های مختلف و متعدد حوزه نشر توجه خاصی نشده است.
1471 اثر در بخش «رمان بلند و داستان کوتاه» ارزیابی شده است، اما وقتی به فهرست برگزیدگان این بخش نگاه می کنیم، کتاب هایی از انتشارات سعد، شهر ادب، انتشارات معارف و سوره مهر وجود دارد. همچنین به یکی از کتاب های شهرستان ادب و یک کتاب از انتشارات سعد تعلق گرفت. در بخش مجموعه داستان 443 اثر مورد ارزیابی قرار گرفته و از کتابهای انتشارات سعد و خازه تقدیر شد.
گلعلی بابایی دبیر علمی این دوره از جایزه بود و در گفت وگو با تسنیم درباره حضور سلایق مختلف فکری در این جایزه گفت: انتخاب داوران هر گروه بر اساس مصوبه انقلاب فرهنگی شورا توسط 9 نفر از اعضای شورای علمی و با رای گیری عمومی انجام شد، ممکن است، بدیهی است که در بین 9 عزیز شورای علمی، افرادی با هر سلیقه فکری حضور دارند و این مهم را انجام می دهند. از سوی دیگر، چون داوران دارای استقلال کامل هستند، نمی توان به طور مطلق ادعا کرد که سلایق فکری، سیاسی، هنری و اجتماعی آنان در انتخاب آثار بی تأثیر بوده است.
خواه ناخواه سلیقه و دیدگاه داوران در انتخاب آثار و همچنین اعطای جوایز ادبی تاثیرگذار است و این مربوط به دوره فعلی جایزه جلال نیست و هر یک از جریان های فکری در دوره های مختلف جایزه جلال را بر اساس تقسیم بندی می کنند. دیدگاه های خودشان مهدی قزلی به عنوان مدیرعامل بنیاد ادبیات داستانی در آذرماه ۱۳۹۷ اعلام کرد که در پنج دوره اخیر (دوره هفتم تا یازدهم)، آثاری که توسط ۲۲ ناشر منتشر شده اند، جوایزی را از جایزه جلال دریافت کرده اند که از جمله آنها آثار «نشر چشمه» است. چهار بار برنده جایزه شد و آثار انتشارات نی برنده جایزه شدند. مرکز، سوره مهر، نیماژ و هرمس هر کدام دو بار و سایر نشریات (از 22 نشریه) تنها یک بار برنده جایزه جلال شدند. در سه دوره آخر جایزه جلال که در دولت سیزدهم برگزار شد، برندگان این جایزه بین 19 ناشر، انتشارات سوره مهر چهار بار، رهیار سه بار، انتشارات سعد دو بار و 16 ناشر دیگر هر کدام یک بار برنده شدند. .
