دنی سیترینوویچ در یادداشتی در سایت اندیشکده شورای آتلانتیک نوشت: مسعود بیزیکیان رئیس جمهور منتخب ایران در جریان مبارزات میهن تجارتاتی خود اعلام کرد که قصد دارد برای لغو تحریم های آمریکا علیه ایران تلاش کند.
به گزارش گروه بین الملل «میهن تجارت»، در ادامه این مطلب آمده است: بدیهی است لغو تحریم های اعمال شده بر بخش های حیاتی اقتصاد ایران از جمله بخش انرژی نیازمند توافق جدید با غرب در خصوص این موضوع است. برنامه هسته ای این کشور اما پزشکان تنها کسانی نبودند که از ضرورت بازگشت به توافق هسته ای صحبت کردند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز از ضرورت یافتن جایگزینی برای توافق هسته ای که هیچ یک از طرفین به آن پایبند نیستند، صحبت کرده است. اما با توجه به تحولات اخیر در عرصه جهانی از جمله جنگ اوکراین، اعتراضات سال 2022 و عملیات 7 اکتبر توسط حماس و اینکه ایران اقدامات منطقه ای خود را تا حد زیادی بدون محدودیت انجام می دهد، می تواند توافق جدیدی بین ایران و گروه حاصل می شود؟ 1+5 امضا می شود؟
نگاهی به وضعیت کنونی مذاکرات که احتمالاً می تواند به بازگشت به برجام منجر شود نشان می دهد که تقریباً هیچ پیشرفتی در این زمینه حاصل نشده است. شکست این مذاکرات و این واقعیت که اکثر محدودیت های اعمال شده بر ایران، همانطور که در توافق هسته ای آمده است، تا اکتبر 2025 (یعنی آخرین تاریخی که غرب می تواند از مکانیسم ماشه علیه ایران استفاده کند) برداشته می شود، نشان می دهد که علیرغم ادعاهای گروسی، بعید است که بازگشت به یک برجام دیگر در دستور کار باشد.
با این حال، با توجه به تمایل فوری طرف ها برای جلوگیری از تشدید بی رویه تنش ها، آنها به تعاملات خود در عمان برای جلوگیری از تشدید تنش های منطقه ای در جهان پس از 7 اکتبر 2023 ادامه می دهند. در هر صورت، بازگشت به برجام باعث خواهد شد. پس از میهن تجارتات ریاست جمهوری آمریکا در نوامبر، به ویژه با توجه به پیروزی پزشکان در میهن تجارتات ایران و ضرب الاجل اکتبر 2025، دوباره روی میز قرار گیرد. بنابراین، تهران و قدرتهای جهانی باید امکان ایجاد چارچوب سیاسی جدید برای موضوع هستهای ایران را بررسی کنند. در غیر این صورت احتمال بروز بحران های بی سابقه بین آمریکا و ایران به شدت افزایش خواهد یافت. با این حال، به دلیل عدم بازگشت طرفها به برجام و بیاعتمادی عمیق تاریخی بین آنها، این سوال مطرح میشود که در شرایطی که وضعیت برنامه هستهای ایران تفاوت قابلتوجهی با وضعیت برنامه هستهای ایران داشته است، به چه نوع توافقی میتوان دست یافت. زمان توافق اولیه در سال 2015.
تهران در زمینه ظرفیت غنی سازی خود به پیشرفت های چشمگیری دست یافته است. امروزه این کشور با استفاده از سانتریفیوژهای پیشرفته اورانیوم را در سطح 60 درصد غنی می کند و دارای ذخایر اورانیوم غنی شده قابل توجهی است. بنابراین انتظارات در مورد محدودیت هایی که توافق دیگری می تواند بر برنامه هسته ای ایران اعمال کند باید به میزان قابل توجهی تعدیل شود. با این حال، تصمیم ایران برای توسعه مجتمع غنیسازی فردو در واکنش به تصمیم شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنی بر محکومیت ایران به دلیل عدم همکاری با غرب در مورد مسائل باقیمانده، خطرات ناشی از عدم دستیابی به توافق را نشان میدهد.
هر مذاکره ای پیچیده و چالش برانگیز خواهد بود، اما با توجه به درک طرفین از گزینه های جایگزین برای دستیابی به توافق، توافق جدید می تواند در دسترس باشد. بدون توافق جدید و با ادامه پیشرفت برنامه هسته ای، احتمال درگیری بین ایران و غرب افزایش می یابد.
همانطور که اشاره شد، هنگام ورود به مذاکرات بر سر یک توافق هسته ای جدید باید واقع بین بود و درک کرد که چه موضوعات دیگری را نمی توان در چنین توافقی گنجاند.
از نظر فنی، هدفی که در توافق برجام گنجانده شده بود تا ایران را یک سال از دستیابی به سلاح هسته ای دور نگه دارد، اکنون از نظر فناوری بی معنی است، زیرا ایران در این مدت پیشرفت بی سابقه ای در زمینه غنی سازی اورانیوم داشته است. یافت و این هدف گذاری را عملا غیرممکن کرد. ایران از آستانه غنی سازی 60 درصد عبور کرده و از سانتریفیوژهای بسیار پیشرفته استفاده می کند. بنابراین هیچ کشور یا نهادی قادر نیست دانش فنی هسته ای را از ذهن دانشمندان ایرانی پاک کند، حتی اگر بیشتر زیرساخت های نصب شده به طور کامل برچیده شود.
علاوه بر این، توافق هستهای جدید تنها توانایی هستهای ایران را محدود میکند و نه پیشرفت این کشور را در زمینههای متعارف و فعالیتهای منطقهای، زیرا توافق اولیه صرفاً بر موضوع هستهای متمرکز بود. این جایگاه تغییرناپذیر ایران است و تقریبا هیچکس توانایی تغییر آن را ندارد. علاوه بر این، با توجه به عدم اعتماد به غرب که پس از خروج آمریکا از برجام در سال 2018 تشدید شد، احتمال اینکه تهران با برچیدن بخش قابل توجهی از زیرساختهای هستهای خود موافقت کند، بسیار کم است. این بدان معنا نیست که ایران آماده برچیدن سانتریفیوژها نخواهد بود. اما بعید نیست که تهران با برچیدن تعداد زیادی سانتریفیوژ موافقت کند، به خصوص اگر محل نگهداری این تجهیزات دور از تاسیسات هسته ای باشد.
با وجود این ملاحظات، به نظر میرسد ایران و آمریکا در چند زمینه میتوانند به توافق برسند: اولین و مهمترین زمینه، تضمین رژیم بازرسی بلندمدت است. اخیرا مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی بارها مدعی شده است که ایران مانع از انجام کار برخی از با تجربه ترین بازرسان آژانس شده و از بازرسی از سایت تولید سانتریفیوژ خود جلوگیری کرده است. علاوه بر این، ایران آماده است تا با وجود خروج آمریکا از برجام، بخشی از مواد هستهای خود را رقیق کند و این نشان میدهد تا زمانی که سانتریفیوژها در حال چرخش هستند، انباشت مواد هستهای برای ایران موضوعی قابل مذاکره است. ایران احتمالاً بر تداوم مراکز تحقیق و توسعه هسته ای خود پافشاری خواهد کرد. با این حال، بعید است که این کشور آماده باشد تا تأسیسات هستهای خود را در وضعیت فعلی بدون تغییرات قابل توجه ترک کند.
با در نظر گرفتن این موضوع، تولید یک سلاح هسته ای به مواد شکافت پذیر و توانایی تبدیل این مواد به سلاح هسته ای نیاز دارد. ایران در زمینه غنی سازی بسیار پیشرفته است و می تواند به سرعت به مواد شکافت پذیر دست یابد، اما برای ساخت سلاح هسته ای باید دانشمندان خود را روی این موضوع متمرکز کند. تمرکز برجام محدود کردن توانمندی های غنی سازی ایران بود، اما به اندازه کافی روی اقداماتی که ایران برای استفاده از این مواد به عنوان سلاح باید بردارد، تمرکز نکرد. این موضوع در قرارداد قبلی به اختصار اشاره شده بود، اما با توجه به تمرکز بر فعالیت غنی سازی ایران، این میزان توجه کافی نبود. با توجه به ادعای ایران مبنی بر عدم قصد ساخت سلاح هسته ای، این احتمال وجود دارد که توافق جدید نظارت دقیق تری بر فعالیت های احتمالی در زمینه تسلیحات مواد هسته ای ایجاد کند.
با فرض اینکه طرفین بتوانند بر اساس این مفروضات اولیه به توافق جدیدی برسند، غرب توانایی نظارت بر برنامه هستهای ایران (از استخراج معدن تا تولید سانتریفیوژ و فرآیند غنیسازی) را برای سالها به دست خواهد آورد. این توافق تضمین میکند که ایران بهعنوان کشوری که در آستانه غنیسازی قرار دارد، هنوز چند ماه تا رسیدن به غنیسازی 90 درصد فاصله دارد. توانایی نظارت بر پیشرفت ایران به سمت تسلیحات هسته ای شاهد پیشرفت قابل توجهی خواهد بود. از سوی دیگر، ایران نیز شاهد لغو کامل تحریم های بخش انرژی و برنامه تحقیق و توسعه گسترده و عمیق خود خواهد بود که با توجه به خروج قبلی آمریکا از توافق، تهران را قادر می سازد تا به راحتی و نسبتاً آسان باشد. و نسبتاً سریع از تعهدات خود اجتناب کنید.
برجام جدید یک توافق کامل نخواهد بود، اما به طور قابل توجهی توانایی غرب برای نظارت بر برنامه هستهای ایران را بهبود میبخشد و تضمین میکند که این برنامه به اهداف صلحآمیز محدود میشود. هزینه لغو تحریم ها قابل توجه خواهد بود. آمریکا از همان ابتدا می خواست از سیستم تحریم ها به عنوان چوبی که برای اجرای توافق هسته ای نادیده گرفته می شد محافظت کند.
حتی با وجود دستیابی به چنین توافق محدودکنندهای، ایران اقدامات متعارف خود مانند توسعه برنامههای موشکی بالستیک و پهپادهای خود را متوقف نخواهد کرد و آماده گفتگو با نیروهای نیابتی خود در منطقه نخواهد بود. هرگونه مداخله بین المللی در این مسائل خط قرمز دولت است و تهران هیچ گونه محدودیتی را در مورد نیروهای نیابتی خود در چارچوب هیچ توافقی نمی پذیرد. استراتژی ایران از روز اول مشخص بوده است: محدودیت هایی برای آنچه برنامه هسته ای صلح آمیز خود می نامد در ازای لغو تحریم ها و هیچ چیز دیگری.
ذکر این نکته ضروری است که حتی اگر قدرت های جهانی این اصول را بپذیرند، دستیابی به توافق آسان نخواهد بود. بدگمانی بین واشنگتن و تهران بدون توجه به اینکه چه کسی در راس امور در این دو پایتخت است، ادامه خواهد داشت. اما ممکن است طرفین به این درک برسند که بدون ایجاد چارچوب توافق بلندمدت دیگری، درگیری بر سر برنامه هسته ای تهران تقریباً اجتناب ناپذیر خواهد بود. تمایل به جلوگیری از تشدید تنش گسترده از طریق یک مصالحه دردناک می تواند احتمال دستیابی به برجام 2 را افزایش دهد و چنین توافقی هم به نفع خاورمیانه و هم برای جامعه بین المللی خواهد بود.
