احیای داعش در خلأ قدرت تحریر شام؟

به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، حمله مارس 2003 ایالات متحده آمریکا به عراق نقطه عطفی در شکل گیری روابط امنیتی جدید در خاورمیانه محسوب می شود. دوره ای که ابومصعب زرقاوی، تروریست اردنی تبار و از شاگردان اسامه بن لادن، در اتحاد با جدایی طلبان حزب بعث به رهبری عزت ابراهیم، ​​با انحلال گروه «جماعت توحید و جهاد» بنیانگذار شاخه القاعده در عراق شد.

زرقاوی به دلیل تمایلات شدید تکفیری و رویکرد ضد شیعی خود به عنوان بنیانگذار جنبش های فرقه ای در غرب آسیا شناخته می شود. شهرهای شیعه نشین عراق بین سال های 2003 تا 2006 همزمان با فعالیت وی، هر روز شاهد حملات انتحاری و اقدامات وحشیانه عناصر وفادار به این جریان بود.

ریشه‌یابی جنبش‌های فرقه‌ای و مبارزاتی در خاورمیانه – از عراق و سوریه گرفته تا مصر و اردن – در 22 سال گذشته نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این جریان‌ها به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم از مکتب فکری زرقاوی تغذیه شده‌اند. در این زمینه، اردوگاه بوکا در ام القصر عراق به عنوان زادگاه گروه تروریستی داعش شناخته می شود. جایی که سه تن از یاران زرقاوی به نام های ابوبکر بغدادی، ابومحمد جولانی و شاکر واحد فهدوی سال ها را در اسارت نیروهای آمریکایی سپری کردند.

با مرگ زرقاوی و ترور ابوایوب المصری، رهبری شاخه عراقی القاعده به ابوبکر البغدادی رسید و او با تغییر نام این گروه به «دولت اسلامی عراق» مسیر جدیدی را آغاز کرد. در سال های بعد با شعله ور شدن جنگ داخلی سوریه و تشکیل «جبهه النصره» به رهبری ابومحمد جولانی، بغدادی فرصت تحقق آرزوی «خلافت اسلامی» را در سراسر عراق و شام دید. وی با عقب نشینی از بیعت از ایمن الظواهری، رهبر جدید القاعده، وارد نبردی گسترده با النصره، شبه نظامیان کرد، ارتش سوریه و دیگر گروه های مخالف شد.

اکنون پس از گذشت شش سال از سقوط آخرین قلمرو داعش در عملیات باغوز علیا، گزارش های امنیتی از عراق و سوریه از بازگشت تدریجی عناصر داعش و افزایش فعالیت های سلفی ها در مناطق بیابانی خبر می دهد. کارشناسان منطقه بر این باورند که رشد مجدد گروه های تکفیری در کشورهای مختلف از سودان و سومالی گرفته تا لیبی، یمن، افغانستان و سوریه نتیجه دو عامل همزمان است: بروز بحران های سیاسی-امنیتی و مداخله مستقیم قدرت های بین المللی و منطقه ای.

در این میان صحنه سیاسی سوریه در یک سال اخیر پس از سقوط دولت بشار اسد با بحران های عمیق و درهم تنیده ای مواجه بوده است. مداخله برخی از قدرت های منطقه ای در معادلات میدان شامات زمینه را برای بازسازی و رشد گروه های افراطی از جمله داعش فراهم کرده است.

در ادامه این گزارش بررسی خواهد شد مهمترین عوامل موثر در بازسازی و تقویت داعش در سوریه پرداخت می کند

آتش زیر خاکستر شمال سوریه؛ احتمال درگیری خونین کردها و تحریرالشام

در شرایطی که پس از سقوط دولت بشار اسد همچنان صحنه سیاسی و امنیتی سوریه ناپایدار و چندپاره است، گزارش ها حاکی از تشدید گمانه زنی ها مبنی بر درگیری احتمالی میان گروه تروریستی تحریر الشام و نیروهای کرد سوریه موسوم به «یگان های مدافع خلق» است.

نیروهای مدافع خلق، شاخه سوری حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) که در حال حاضر یک سوم خاک سوریه در شرق رود فرات را کنترل می‌کند، به عنوان اصلی‌ترین رقیب داخلی تحریرالشام شناخته می‌شود. بر اساس توافقنامه 10 مارس 2025 بین مظلوم کوبانی، رهبر این شبه نظامیان و احمد الشورا، حاکم دمشق، مقرر شد که نیروهای کرد در ارتش سوریه ادغام شوند، گذرگاه های مرزی به نیروهای تحریر سوریه واگذار شود و زمینه برای تشکیل دولت واحد فراهم شود.

با این حال، نیروهای کرد طی ماه های گذشته از انجام تعهدات خود سرباز زده اند. اقدامی که بر دامنه گمانه زنی ها درباره آغاز درگیری های جدید در شمال سوریه افزوده است. درگیری های پراکنده اخیر دو طرف در منبج و محله های شیخ مقصود و اشرفیه حلب، شکننده بودن اوضاع و احتمال موج جدید خشونت را نشان می دهد.

از زمان تشکیل نیروهای سوریه دموکراتیک در سال 2015، شبه‌نظامیان کرد نقش کلیدی در مبارزه با داعش داشتند و با شکست تکفیری‌ها در رقه، پایتخت خلافت خودخوانده داعش، جایگاه خود را به عنوان یک بازیگر مهم در صحنه میدانی سوریه تثبیت کردند. پس از آن با تأسیس حکومت خودمختار موسوم به «رجووا» عملاً مسیر تحقق آرزوی دیرینه خود یعنی جدایی از دمشق را طی کردند و پس از سقوط دولت مرکزی آشکارا بر تشکیل ساختار فدرال در سوریه اصرار کردند.

«مظلوم کوبانی» و «صالح مسلم» از رهبران برجسته کرد در بیانیه های متعدد خود بر تمایل به ایجاد حکومت خودمختار مشابه اقلیم کردستان عراق تاکید کرده اند. اما اکنون با افزایش تنش بین این دو جریان اصلی – یگان های مدافع خلق و تحریر الشام – بیم آن می رود که شعله های جنگ جدید در شمال سوریه گسترش یابد. جنگی که پیامدهای آن می تواند منجر به بازگشت عناصر داعش به میدان شود.

بخش قابل توجهی از داعشی‌ها و خانواده‌هایشان در یک دهه گذشته در اسارت نیروهای کرد بوده‌اند و با امتناع کشورهای غربی و برخی دولت‌های منطقه از پذیرش اتباع داعشی‌شان، وضعیت هزاران نفر از آنها در اردوگاه‌های شمال سوریه به یک بحران پیچیده تبدیل شده است. به گفته منابع کرد، بیش از 37 هزار خانواده داعشی تنها در اردوگاه “الحول” زندگی می کنند.

در سال‌های گذشته، رهبران کرد بارها درباره احتمال شورش یا خروج گسترده عناصر داعش هشدار داده‌اند. اکنون با کاهش اعتماد کردها به حمایت آمریکا و افزایش تنش ها با تحریرالشام، برخی ناظران از احتمال استفاده از این عناصر به عنوان ابزاری برای فشار بر رقبای میدانی صحبت می کنند.

در چنین شرایطی، وقوع درگیری تمام عیار در دو سوی فرات نه تنها می تواند سوریه را دوباره بی ثبات کند، بلکه با فعال شدن هسته های خفته داعش در بیابان های مرزی عراق و سوریه، منطقه را بار دیگر وارد موج جدیدی از خشونت های تکفیری ها می کند. گزارش‌های اطلاعاتی اخیر نشان می‌دهد که جنگجویان داعش در ماه‌های گذشته در مناطق بیابانی مجاور مرز عراق و سوریه به عضوگیری و تجدید قوا پرداخته‌اند و تحرکات مسلحانه آنها افزایش چشمگیری داشته است.

میدان جدید رقابت اخوان و صهیونیسم در شمال سوریه

حزب عدالت و توسعه ترکیه به رهبری رجب طیب اردوغان شاخه ترک اخوان المسلمین نامیده می شود. دکترین ضد عثمانی اردوغان، آنکارا را به حامی اصلی جنبش اخوان در منطقه تبدیل کرده است. اکثر نیروهای «تحریر شام» نیز از نظر فکری و عقیدتی بسیار به این جریان نزدیک هستند.

افزایش جنبش های اخوان المسلمین در سوریه، لیبی، ترکیه، قطر و نوار غزه با نگرانی فزاینده محافل صهیونیستی همراه بوده است. به گفته تحلیلگران اسرائیلی، با فروپاشی رژیم اسد، اخوان به رهبری اردوغان به دنبال پرکردن خلأ ناشی از تضعیف محور مقاومت در شامات است. این ایده باعث شده است که ارتش اسرائیل پس از سقوط اسد، با اشغال ارتفاعات «جبل الشیخ» و نقض قرارداد آتش بس سال 1974، بارها مواضع تحریر الشام را هدف قرار دهد.

در ماه های اخیر صحنه سیاسی سوریه شاهد رویارویی مستقیم ترکیه و رژیم صهیونیستی بوده است. ارتش اسرائیل با حمایت از شبه نظامیان دروزی در استان سویدا به دنبال ایجاد یک منطقه حائل و افزایش عمق استراتژیک خود در جنوب سوریه است. به گفته تحلیلگران، این اقدام بخشی از طرح جدایی طلبانه تل آویو در این کشور است.

در شمال، بر اساس دکترین پیرامونی «بن گوریون»، کردها از دیرباز جزو متحدان سنتی رژیم صهیونیستی بوده اند. رهبران تل آویو قصد دارند با طرحی به نام «داوود» بین مناطق دروزی سوریه و مناطق کردنشین شمال ارتباط برقرار کرده و دولت های ترکیه، عراق و ایران را تحت فشار قرار دهند.

این طرح در تضاد مستقیم با منافع ترکیه است. از زمان تأسیس جمهوری ترکیه در سال 1923، حزب کارگران کردستان (PKK) به رهبری عبدالله اوجالان دشمن دیرینه آنکارا بوده است. شبه نظامیان یگان های مدافع خلق (PDF) شاخه سوری پ.ک.ک به حساب می آیند و خود را پیرو عقاید اوجالان می دانند. از این رو، گسترش نفوذ کردها در شمال سوریه تهدیدی جدی برای امنیت ملی ترکیه و دولت اردوغان تلقی می شود.

به همین دلیل، انتظار می‌رود ارتش ترکیه در هفته‌های آینده با همکاری گروه‌های شبه‌نظامی نزدیک به خود حملات سنگینی را علیه نیروهای کرد سازماندهی کند.
در این میان رژیم صهیونیستی به دلیل فاصله جغرافیایی و ملاحظات به دلیل عضویت ترکیه در ناتو قادر به ورود مستقیم به این درگیری نیست. بنابراین به احتمال زیاد تل آویو به طور غیرمستقیم از گروه های تکفیری مانند داعش برای تضعیف تحریرالشام حمایت خواهد کرد. همانطور که تجربه سال های گذشته نشان داده است، رشد این جریان ها اغلب در شرایط بی ثباتی و با حمایت های خارجی اتفاق افتاده است.

در سطح وسیع تر، درگیری سیاسی و امنیتی بین اسرائیل و ترکیه از مرزهای سوریه فراتر رفته است. مقامات تل آویو بارها اعلام کرده اند که پس از آتش بس در نوار غزه اجازه ایفای نقش ترکیه در نیروهای امنیتی چند ملیتی را نخواهند داد. موضعی که بیانگر رقابت عمیق محورهای اخوان و صهیونیست در خاورمیانه جدید است.

شکاف در امارت جولانی; رژیم تحریر الشام در آستانه فروپاشی داخلی است

جامعه سوریه به دلیل حضور اقلیت‌های قومی و مذهبی مانند آشوری‌ها، مارونی‌ها، ارمنی‌ها، دروزی‌ها، علوی‌ها، شیعیان، ترکمن‌ها و کردها، دارای یکی از متنوع‌ترین ساختارهای اجتماعی در خاورمیانه است. اما دولت تحریرالشام با قرائتی بسته، فرقه‌ای و خشونت‌محور از اسلام سیاسی، گامی در جهت سرکوب این تنوع برداشته است. اتخاذ سیاست های سختگیرانه و ارتکاب جنایاتی مانند کشتار علویان در بانیاس، طرطوس و لاذقیه موجی از نارضایتی و تمایل به جدایی از حکومت جولان را در میان اقلیت های قومی و مذهبی دامن زده است.

در عرصه داخلی نیز از زمان تسلط تحریرالشام بر دمشق، شکاف میان ائتلاف های متحد این گروه تشدید شده است. سازمان هایی مانند «جیش الاسلام» و «احرار شام» از زیاده خواهی اطرافیان جولانی به ویژه در توزیع مناصب و منابع انتقاد کرده اند. همزمان، «ارتش ملی سوریه» (SNA) با بیش از 100 هزار نیروی شبه نظامی مستقر در شمال غرب سوریه، عملاً مستقل از دمشق عمل می کند و تحت هدایت مستقیم ترکیه درگیر نبرد با نیروهای کرد است.

در همین حال، قبایل و قبایل عرب نگران سیاست های سختگیرانه دمشق در قبال دروزی ها و سایر اقلیت ها هستند. این مجموعه اختلافات اکنون به مهمترین چالش سیاسی احمد الشریعه و حلقه تکنوکرات های اطراف او تبدیل شده است. در مذاکرات بسته با واشنگتن و بروکسل، شریعت قول داده است که شبه نظامیان خارجی را منحل کند و از اجرای قرائت های مذهبی تند در سطح عمومی اجتناب کند. وعده ای که خشم تندروها را برانگیخته است.

تحلیلگران بر این باورند که شکاف میان رهبران سیاسی تحریرالشام و نیروهای افراطی می تواند از دو جهت جایگاه داعش را تقویت کند: نخست از طریق تحلیل قدرت نظامی تحریرالشام در نتیجه درگیری های داخلی و دوم، با خروج برخی از جنگجویان افراطی از این گروه و پیوستن مجدد آنها به داعش.

بر اساس اطلاعات نهادهای امنیتی، هزاران جنگجوی خارجی از ملیت های مختلف از جمله چچن، داغستان، اویغور، تاجیک و ازبک در قالب گردان های وابسته به تحریر الشام فعالیت می کنند. جدایی احتمالی آنها و پیوستن به صفوف داعش می تواند توازن قوا در سوریه را به کلی تغییر دهد.
در چنین شرایطی، دولت جولانی با بحرانی چند لایه مواجه است: از یک سو با اقلیت های ناراضی، از سوی دیگر با متحدان متزلزل و از درون با ایدئولوژی ای که به تدریج مشروعیت خود را از دست می دهد.