بعدی- F-14 Tomcat یکی از افسانه ای ترین جنگنده های تاریخ هوانوردی نظامی است. ایران تنها کشور خارجی بود که قبل از انقلاب اسلامی 79 فروند از این هواپیماهای پیشرفته را از آمریکا دریافت کرد.
بر اساس گزارش فردا، پس از انقلاب و قطع کامل روابط با آمریکا، این ناوگان بدون هیچ گونه حمایت رسمی رها شد، اما برخلاف بسیاری از انتظارات، نه تنها از بین نرفت، بلکه بیش از 45 سال است که همچنان در حال پرواز است. با این حال، سوال مهمی که همیشه مطرح بوده این است: چرا ایران با وجود نیاز مبرم و تواناییهای فنی قابلتوجه، هیچگاه F-14 را به طور کامل مهندسی معکوس نکرد؟ این جنگنده با توجه به مشخصات منحصر به فرد خود می توانست نیاز اولیه نیروی هوایی کشور به یک جنگنده تمام عیار را برطرف کند، اما چرا چنین پروژه ای به طور جدی دنبال نشد؟
1. پیچیدگی F14
اولین و مهمترین دلیل پیچیدگی منحصر به فرد خود هواپیما است. F-14 در زمان ساخت (دهه 1970) پیشرفته ترین جنگنده جهان بود. بال های زاویه متغیر، سیستم کنترل پرواز آنالوگ flybywire، رادار قدرتمند AWG-9 با قابلیت رهگیری 24 هدف و شلیک همزمان 6 هدف با موشک فونیکس، بدنه عریض ساخته شده از تیتانیوم و موتورهای قدرتمند توربوفن، همگی این هواپیما را به شاهکاری مهندسی تبدیل کردند که حتی امروزه برای بسیاری از کشورها تکرار نشدنی است.
2. موتور F14
دومین مانع بزرگ موتور بود. اف-14 در ابتدا از موتور پرت اند ویتنی TF30 استفاده می کرد که مشکلات زیادی داشت. ایران بعدها توانست تعداد محدودی از موتورهای جنرال الکتریک F110 (موتورهای F-16) را از راه های غیررسمی تهیه و روی برخی از تامکت ها نصب کند. اما تولید موتورهای توربوفن پیشرفته به فناوری های بسیار حساسی مانند تیغه های تک کریستال، آلیاژهای مقاوم در برابر دمای بالای 1600 درجه و پوشش های سرامیکی حرارتی نیاز دارد. فناوری هایی که حتی در سال 2025 تنها در کمتر از 7 کشور جهان در دسترس هستند.
3. رادار و موشک اصلی F-14
چالش سوم، سیستم های اویونیک و راداری بود. رادار AWG-9 یکی از بزرگترین و پیچیده ترین رادارهای مکانیکی تاریخ است. ایران موفق به تعمیر، نگهداری و حتی بومی سازی جزئی این رادار (نسخه های ارتقا یافته داخلی با نام هایی مانند «نجما») شد، اما امکان تولید کامل آن از ابتدا وجود نداشت. موشک دوربرد AIM-54 فونیکس نیز دیگر تولید نمی شود و نسخه ایرانی «فکور-90» با وجود پیشرفت چشمگیر، همچنان به عملکرد اصلی فونیکس نمی رسد.
4. تحریم ها
عامل چهارم تحریم های ظالمانه و هدفمند آمریکا بود. در دهه 1980، سیا یک پروژه مخفی به نام “آزادی پارس” را با هدف دقیق جلوگیری از رسیدن یک اف 14 به ایران اجرا کرد. آمریکا لوازم یدکی را از سراسر دنیا جمع آوری می کرد تا ایران به آنها دسترسی پیدا نکند.
5. معادله هزینه و فایده
در نهایت مهم ترین دلیل شاید اقتصادی – استراتژیک باشد. مهندسی معکوس کامل یک جنگنده نسل 4++ زمانی که شما فقط چند ده جنگنده از آنها دارید به طور نجومی گران و زمان بر است. در دهههای 1960 و 1970، ایران تصمیم هوشمندانهای گرفت: به جای صرف میلیاردها دلار برای تولید تعداد محدودی از تامکتهای جدید، منابع را به سمت سلاحهای نامتقارن (موشکهای بالستیک، موشکهای کروز و پهپادها) هدایت کرد که امروزه ستون اصلی قدرت بازدارندگی آن هستند.
در نتیجه ایران به جای مهندسی معکوس کامل، استراتژی «بقا و ارتقاء محدود» را انتخاب کرد. امروزه حدود 12 تا 20 فروند F-14 عملیاتی همچنان در نیروی هوایی ایران در حال پرواز هستند. با اویونیک ایرانی، رادار بومی، موتورهای ارتقا یافته و حتی قابلیت حمل بمب های هوشمند و موشک های کروز. این به خودی خود یک دستاورد بزرگ مهندسی است، اما تولید انبوه تامکت جدید هرگز در دستور کار قرار نگرفت. چون ممکن نبود، ارزان نبود.
