بی‌نقصی پرهزینه؛ کودکان کمال‌گرا و اضطراب پنهان

به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، کمال گرایی در کودکان مفهومی فراتر از دوست داشتن کارهای خوب یا تلاش برای بهترین بودن است. کمال گرایی به این معناست که کودک تنها زمانی ارزش خود را باور کند که عملکردش بی نقص باشد و در این دیدگاه، اشتباهات یک تجربه طبیعی نیستند، بلکه تهدیدی جدی برای تصویر ذهنی او از خود هستند و همین تعریف ساده، دریچه ای به دنیای پیچیده ای می گشاید که امروزه بسیاری از کودکان در آن زندگی می کنند.

در سال های اخیر روانشناسان کودک به این نتیجه رسیده اند که کمال گرایی در نسل جدید نه تنها افزایش یافته است، بلکه اشکال پنهان تری نیز پیدا کرده است. یک کودک ممکن است از نظر ظاهری آرام، منظم و موفق باشد، اما در درون، با ترس دائمی از اشتباه دست و پنجه نرم می کند. این ترس گاهی آنقدر عمیق است که کودک حتی قبل از شروع فعالیت خود را بازنده می بیند و از ورود به تجربیات جدید منصرف می شود.

یکی از دلایل مهم رشد کمال گرایی در کودکان تغییرات فرهنگی و اجتماعی است و در دنیایی که موفقیت با سرعت، رقابت و مقایسه تعریف می شود، بچه ها خیلی زود یاد می گیرند که خوب بودن کافی نیست، در مدرسه، شبکه های اجتماعی و حتی در خانه با پیام هایی مواجه می شوند که مستقیم یا غیرمستقیم می گویند «بهتر است». خوببیشتر خوبکامل خوبو این پیام ها ذهن کودک را به استانداردهایی سوق می دهد که رسیدن به آنها غیرممکن است.

ترس از اشتباه یکی از پیامدهای اصلی این کمال گرایی است، کودک کمال گرا اشتباهات را نه فرصتی برای یادگیری، بلکه نشانه ضعف می داند. این نگاه باعث می شود که از فعالیت هایی که در آنها احتمال خطا وجود دارد دوری کند و این اجتناب به تدریج دایره تجربیات کودک را کوچک می کند و او را از رشد طبیعی باز می دارد و در واقع ترس از اشتباه کودک را در قفسی نامرئی اما قدرتمند نگه می دارد.

چرا کودکان کمال گرا می شوند؟ / کمال گرایی در کودکان از جایی شروع می شود که ارزش با کامل بودن گره خورده است

مائده سلیمی، روانشناس بالینی کودکان و نوجوانان به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه کمال گرایی در کودکان از جایی شروع می شود که ارزش با کامل بودن گره خورده است، به خبرنگار به گزارش میهن تجارت می گوید: کودک به تدریج یاد می گیرد که اشتباه کردن یک مرحله طبیعی یادگیری نیست، بلکه تهدیدی برای دوست داشته شدن یا پذیرفته شدن است. این کودکان اغلب در ظاهر بسیار منظم، دقیق و مسئولیت پذیر به نظر می رسند، اما در درون با اضطرابی پنهان زندگی می کنند که هر لحظه به آنها می گوید اگر اشتباه کنید، همه چیز خراب می شود.

وی با بیان اینکه ترس از اشتباه در کودکان کمال گرا به صورت رفتارهایی مانند پاک کردن مکرر تکالیف، شروع نکردن کارها از ترس خراب شدن، گریه در هنگام کوچکترین اشتباه یا حتی اجتناب از فعالیت های جدید دیده می شود، می افزاید: این کودکان به جای لذت بردن از فرآیند یادگیری، مدام نتیجه را می سنجند و خود را با دیگران مقایسه می کنند و در نتیجه به بازی های ساده و روزمره تبدیل می شوند. آنها قضاوت دگرگون می شود.

این روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه ریشه این کمال گرایی معمولاً در ترکیبی از عوامل خانوادگی، تربیتی و اجتماعی است، بیان می کند: کودکانی که مدام تعارف های کلی مثل «تو همیشه بهترینی» یا «تو هیچ وقت اشتباه نمی کنی» را می شنوند، به تدریج باور می کنند ارزششان در بی عیب و نقص بودن است و از طرف دیگر والدینی که خودشان کمال گرا هستند یا به اشتباهات با سرزنش پاسخ می دهند. آنها ناخواسته فضایی را ایجاد می کنند که کودک از نظر روانی احساس امنیت نمی کند و حتی سیستم آموزشی رقابتی می تواند این فشار را تشدید کند.

پیامدهای کمال گرایی در کودکان / کودکان کمال گرا بیش از هر چیز به مهربانی با خود نیاز دارند

سلیمی با بیان اینکه پیامدهای کمال گرایی در کودکان تنها به اضطراب محدود نمی شود، ادامه می دهد: این ویژگی می تواند خلاقیت را کاهش داده، انعطاف پذیری را مختل کند و کودک را از تجربیات جدید دور کند. وقتی کودک از اشتباه کردن می ترسد، دیگر ذهنش به او فرصت نمی دهد تا آزادانه ایده ها را توسعه دهد یا راه های جدید را امتحان کند و در درازمدت، این ترس می تواند منجر به کاهش اعتماد به نفس، افت عملکرد تحصیلی و حتی مشکلاتی مانند اختلال وسواس فکری جبری یا اضطراب اجتماعی شود.

وی با بیان اینکه برای کمک به این کودکان مهم ترین قدم ایجاد فضایی امن است که اشتباهات در آن نشانه ضعف تلقی نشود، بلکه جزء طبیعی رشد باشد، می گوید: والدین می توانند با تمجید از تلاش به جای نتیجه، نشان دادن اشتباهات و تشویق کودک به داشتن تجربیات کوچک و قابل کنترل به آنها بیاموزند که اشتباه کردن پایان دنیا نیست.

این روانشناس بالینی کودک و نوجوان می افزاید: کودکان کمال گرا بیش از هر چیز به مهربانی با خود نیاز دارند و این مهارتی است که بسیاری از بزرگسالان هنوز در آن ضعیف هستند. وقتی کودک یاد می گیرد که ارزش او به نتیجه آن بستگی ندارد، وقتی می فهمد که اشتباهات جزئی از انسان بودن است و وقتی تجربه می کند که حتی در اشتباهات نیز دوست داشتنی باقی می ماند، می تواند آرام تر رشد کند، این مسیر را یاد بگیرد و کشف کند. هدایایی که می توان به کودک داد.

صفر نگاه کنید و قرن در کودکان کمال گرا / یکی از نشانه های کمتر رایج در کودکان کمال گرا خودسانسوری است

فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه بچه های کمال گرا دنیا را دوگانه می بینند که یا عالی و کامل است یا شکست خورده است، به خبرنگار می گوید: جایی برای خاکستری ها در ذهن آنها نیست. این نگاه صفر و قرن کوچکترین اشتباه را مثل یک ذوب بزرگ با آنها می کند. آنها هنوز مهارت تفکر انعطاف پذیر را نیاموخته اند، که باعث می شود هر اشتباهی را نشانه بی ارزشی یا ناتوانی خود بدانند، نه بخشی طبیعی از مسیر رشد.

وی با بیان اینکه در بسیاری از موارد کمال گرایی کودکان از نیاز عمیق تر یعنی نیاز به کنترل نشات می گیرد، می افزاید: کودکانی که در محیط های پر استرس یا غیرقابل پیش بینی زندگی می کنند، گاهی با کامل بودن سعی در ایجاد احساس امنیت دارند، برای آنها اشتباه به معنای از دست دادن کنترل است و این تجربه می تواند ترسناک تر از خود خطا باشد، بنابراین کمال گرایی نه تنها یک مکانیسم دفاعی برای شخصیت است.

این روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه یکی از نشانه های کمتر دیده شده در کودکان کمال گرا خودسانسوری است، بیان می کند: آنها قبل از شروع یک کار را هزار بار در ذهن خود مرور می کنند و اگر شک داشته باشند که نتیجه آن کامل نخواهد بود، اقدام نمی کنند و این خودسانسوری مانع از شکوفایی استعدادهای بالقوه آنها می شود. یک کودک ممکن است عاشق نقاشی باشد، اما چون فکر می کند به اندازه کافی خوب نیست، قلم را زمین می گذارد و از فرصت برای تجربه استفاده می کند.

چگونه به کودکان کمال گرا کمک کنیم؟ / رفتار کودکان کمال گرا در مدرسه چگونه است؟

رضازاده ادامه می دهد: در مدرسه معمولاً این بچه ها را به عنوان دانش آموز خوب می شناسند، اما پشت این ظاهر آرام، فشار روحی زیادی پنهان است. آنها تکالیف را چندین بار بازنویسی می کنند، از پرسیدن سوال می ترسند مبادا نادان به نظر برسند، و در طول سخنرانی یا امتحان به شدت تنش می کنند. معلمان گاهی این رفتارها را نشانه تلاش و جدیت می دانند، در حالی که در واقع نشانه های اضطراب و ترس از قضاوت هستند.

وی با بیان اینکه برای کمک به این کودکان لازم است بزرگسالان فرهنگ مدارا را در خانه و مدرسه ایجاد کنند، می گوید: در این فرهنگ نه تنها باید اشتباهات را تحمل کرد، بلکه باید از آن به عنوان بخشی از یادگیری تجلیل کرد. وقتی کودک می بیند که والدین یا معلمی مرتکب اشتباهی می شود و با آرامش آن را اصلاح می کند، پیام مهمی دریافت می کند که اشتباه کردن بخشی از انسان بودن است نه تهدیدی برای ارزش خود و همین تجربیات کوچک پایه های تاب آوری روانی را در ذهن او می سازد.

این روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه کودکان کمال گرا باید بیاموزند که به اندازه کافی بودن ارزشمند است، افزود: باید بدانند که رشد از تجربیات ناقص، تلاش های نیمه کاره و مسیرهای پرپیچ و خم ناشی می شود و وقتی به کودک اجازه داده شود اشتباه کند، دوباره تلاش کند و از مسیر لذت ببرد، به تدریج می فهمد که ارزش او در کمال بودن و نبودن مهم ترین چیزها در کنار هم بودن است. مهارت هایی وجود دارد که می توان به کودک آموزش داد.

بسیاری از این کودکان ظاهراً بسیار موفق به نظر می‌رسند، نمرات خوبی می‌گیرند، تکالیف خود را با پشتکار انجام می‌دهند و معمولاً مشکلی ایجاد نمی‌کنند، اما پشت این ظاهر آرام، بار روانی سنگینی نهفته است. ممکن است کودک ساعت‌ها برای یک کار ساده وقت بگذارد، بارها آن را بازنویسی کند یا حتی از ترس اشتباه آن را شروع نکند و این فشار در درازمدت می‌تواند منجر به فرسودگی شغلی، اضطراب و کاهش اعتماد به نفس شود.

کمال گرایی کودکان همیشه از تحمیل مستقیم والدین ناشی نمی شود و گاه از الگوهای رفتاری بزرگسالان شکل می گیرد. کودکی که می بیند والدینش از اشتباهات خود شرمنده هستند، یا همیشه در تلاش هستند تا بهترین باشند، ناخودآگاه این الگو را درونی می کند و حتی تمجیدهای به ظاهر مثبت مانند «تو همیشه عالی هستی» می تواند کودک را در ترس از اشتباه گرفتار کند، زیرا می ترسد این تصویر را خراب کند.

برای بسیاری از کودکان کمال گرا درک اینکه اشتباهات بخشی از رشد است دشوار است. آنها باید بیاموزند که ارزش آنها به نتیجه بستگی ندارد، بلکه به تلاش، تجربه و مسیر یادگیری بستگی دارد و این تغییر دیدگاه تنها زمانی اتفاق می افتد که محیط اطراف کودک، یعنی خانه، مدرسه و جامعه، پیام های مختلفی به او بدهد که اشتباهات را عادی، قابل اصلاح و حتی ارزشمند نشان دهد.

به طور کلی کودکان کمال گرا بیش از هر چیز به امنیت روانی نیاز دارند و همین امنیت است که به آنها اجازه می دهد بدون ترس از قضاوت تجربه کنند، بیاموزند و رشد کنند و وقتی کودک بفهمد که اشتباه پایان دنیا نیست، بلکه آغاز درک است، آنگاه می تواند از زندان کمال گرایی خارج شود و با آزادی بیشتری خود را کشف کند.