آینده – مذاکرات غیرمستقیم دو تیم دیپلماتیک جمهوری اسلامی و آمریکا که جمعه گذشته در مسقط برگزار شد، از هر زاویه ای که تحلیل کنیم، عنوان یک رویداد سیاسی خاص را دارد که با مذاکرات قبلی تفاوت های جدی دارد. جنگ 12 روزه، اسنپ بک و حمایت عمومی رئیس جمهور آمریکا از اعتراضات ماه گذشته در ایران از جمله عوامل ایجاد این تفاوت است.
بر اساس گزارش فردا، اتفاقی که روز جمعه هفدهم بهمن ماه در مسقط افتاد، در نگاه اول یک اتفاق دیپلماتیک کلاسیک است. دو کشور که در وضعیت خصومت یا تنش فزاینده قرار داشتند، به طور غیرمستقیم با میانجیگری یک کشور بی طرف که روابط قوی با هر دو طرف دارد، مذاکره کردند. اما آنچه در خارج از اتاق مذاکره اتفاق افتاد، در برخی موارد مهمتر از مذاکرات واقعی بود. شرایط پیچیده امروز مانند چیدن مهره های سیاه و سفید روی صفحه شطرنج است. چون هنوز حرکتی شروع نشده است.
از رفع تحریم ها تا رفع تهدیدها
جمهوری اسلامی در 22 سال گذشته رسما و در مقاطعی برای تثبیت حقوق هسته ای، رفع تحریم ها و ایجاد گشایش های اقتصادی پای میز مذاکره رفته است. اما در زیرمتن برخی از این حوادث دیپلماتیک نشانه هایی برای رفع تهدید دیده می شود. به عنوان مثال در خصوص مذاکرات محرمانه ایران و عمان در سال 2011، گفته می شود که نگرانی جدی در مورد تاثیر تحریم های آمریکا و سازمان ملل بر اقتصاد و امنیت ایران وجود داشت، به همین دلیل کانال مذکور تشکیل شد.. این بار و در بهمن 1404 می توان جسارت رفع تهدید را در روند نوپای دیپلماتیک شکل گرفته در مسقط ردیابی کرد..
قبل از اینکه مذاکره شود، آمریکا تجهیزات نظامی بزرگی را به منطقه آورد و روند انتقال تجهیزات سنگین آن همچنان ادامه دارد. ترامپ مستقیم و غیرمستقیم ایران را تهدید می کند و فضای رسانه ای به ویژه رسانه های اسرائیلی و آمریکایی فضای تهدیدآمیزی ایجاد کرده است.
جرد کوشنر و ویتکاف به همراه فرمانده سنتکام، برد کوپر، پس از مذاکرات در مسقط از کشتی آبراهام لینکلن بازدید کردند. کوپر به عنوان ژنرال برای اولین بار در مذاکرات با ایران حضور داشت. یک تحلیل این است که آمریکایی ها همچنان به دنبال فشار خارج از میز مذاکره برای کسب امتیاز در مذاکرات هستند. تاکتیکی که می تواند خود را با افزایش اضطراب در داخل کشور و منطقه نشان دهد.
از سوی دیگر عراقچی مبدأ هواپیمای خود را نیز در طبس قرار داد که اشاره ای به ماجرای کشته شدن نیروهای دلتای آمریکایی در این نقطه در اردیبهشت 59 بود و چند روزی است که برخی رسانه های رسمی داخلی تصاویری از پایگاه های آمریکایی در منطقه منتشر می کنند بدون اینکه توضیح بیشتری مبنی بر تهدید ایران به هدف قرار دادن آنها داشته باشد. فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی از آماده بودن و دست گذاشتن روی ماشه صحبت می کنند و هشدار می دهند که جنگ احتمالی محدود به مرزهای ایران نخواهد بود.
در 27 ژوئن که نیمه اول جنگ 12 روزه است، ترامپ به وضوح از تسلیم کامل ایران نوشت. ایران همچنین تاکید می کند که امتیازاتی که از طریق جنگ به دست نیامده اند، بر سر میز مذاکره داده نخواهد شد. کل تحرکات می تواند نشانه ای از این باشد که ایران قصد دارد روایت «احتمال تسلیم کامل» را بشکند اما از طریق دیپلماسی به عنوان ابزار، تهدید را تا حد ممکن پس بزند. حتی مقامات ارشد نظامی کشور هم می گویند که اگر «جنگ شروع شود، می جنگیم، اما به دنبال جنگ نیستیم».
زمان به نفع هیچ حزبی نیست
عنصر زمان ممکن است برای هر دو طرف تعیین کننده باشد. اگرچه ترامپ به غیر از اشاره مستقیمش به این موضوع اشاره می کند که عجله ندارد، اما اظهارات دیگر او نشان می دهد که رئیس جمهور آمریکا به دنبال مشخص شدن نتیجه این پرونده است.. نتیجه پرونده فوق برای کارنامه سیاسی و بین المللی ترامپ، شعارهای او در جنبش MAGA، ژست صلح طلبانه او، انتقادات وی از جنگ عراق و افغانستان و انتخابات میان دوره ای کنگره (نوامبر 2026) تعیین کننده تلقی می شود. همانطور که در صورت وقوع جنگ با ایران، اصل این رویداد و نتیجه آن بر دولت ترامپ تأثیر خواهد گذاشت. برخی تحلیلگران حضور کوشنر داماد ترامپ در کنار ویتکاف یکی از نشانه های اهمیت این پرونده برای رئیس جمهور آمریکاست. دفعه قبل ترامپ یک ضرب الاجل 60 روزه برای ایران تعیین کرد و در پایان آن اسرائیل به ایران حمله کرد. با این حال، این بار هیچ اطلاعیه عمومی از ضرب الاجل وجود ندارد.
برخی منابع می گویند جمهوری اسلامی برخلاف آنچه در رسانه های خارجی منعکس می شود، به دنبال اتلاف وقت و خرید زمان نیست. زیرا شرایط داخلی و بحران اقتصادی که بخشی از آن به سیاست خارجی گره خورده است، کشور را در شرایط خاصی قرار داده است. عراقچی همچنین به صراحت گفت که ما در مسقط اعلام کردیم اگر طرف مقابل جدی باشد تا زمانی که لازم باشد در محل مذاکره می مانیم. با وجود اینکه زمان بدون توجه به شرایط خاص این مذاکرات به سرعت می گذرد، هنوز هیچ کارشناس و سیاستمداری تحلیلی از نتایج مثبت این روند دیپلماتیک ارائه نکرده است. تفسیر علی هاشم، گزارشگر الجزیره از مذاکرات مسقط، شاید مشابه ترین توصیف از وضعیت کنونی باشد، که آنچه در عمان اتفاق افتاد، بیشتر یک «ظرفیت دیپلماتیک» است تا خوش بینی به نتیجه.
اهرم فشار را حفظ کنید
پس از مذاکرات در مسقط، آمریکا نه تنها بخشی دیگر از شبکه فروش نفت ایران را تحریم کرد، بلکه ترامپ فرمان اجرایی برای اعمال تعرفه های اضافی بر کشورهای واردکننده کالا و خدمات از ایران را نیز امضا کرد. برخی تحلیلها حاکی از آن است که آمریکاییها نمیخواهند این تصور در ایرانیها ایجاد شود که اتفاق خاصی در مذاکرات هستهای افتاده یا فضای قبلی از بین رفته است.
حداقل دو مقام آمریکایی در روزهای اخیر به این موضوع اشاره کرده اند که اعتراضات ایران نتیجه فشارهای اقتصادی و تحریم های آمریکا بوده است. برای آنها اهرم فشار کارکرد سیاسی، امنیتی و اقتصادی دارد و در عین حال به تأثیر دیپلماتیک آن نیز امیدوارند. یکی از تفاسیر در مورد این شرایط، موضوع تمرکز بر اراده ایران و میزان تحمل فشار در پی گشایش مسیر دیپلماتیک است.
راه را برای گفتگوهای منطقه ای باز می کند
عباس عراقچی و اسماعیل بقایی سخنگوی دستگاه دیپلماسی در اظهارات اخیر خود خاطرنشان کردند: مذاکرات منطقه ای برای منطقه است. این بحث به این دلیل مطرح می شود که آمریکایی ها این بار سه گانه هسته ای، موشکی و منطقه ای را روی میز قرار دادند.
ایران در حال مذاکره درباره هسته ای است، موشک را ابزار دفاعی می داند اما می توان گفت راه را برای مذاکرات منطقه ای با کشورهای منطقه باز کرده است. روابط تهران و کشورهای منطقه در 4 سال گذشته نسبت به شرایط تاریک دهه 90 بهبود یافته است و این می تواند بستری برای ارتباط با دولت ها به جای متحدان غیردولتی باشد. در شرایط کنونی، کشورهای منطقه نقش مثبت تری نسبت به مذاکرات هسته ای منتهی به برجام و پس از آن دارند. علاوه بر این، تحولات پس از 16 مهر تغییرات زیادی را در منطقه ایجاد کرد و کارشناسان می گویند نگران موازنه منطقه ای علیه اسرائیل هستند. رایزنی های تهران با کشورهای منطقه نیز در بحث همکاری افزایش یافته است.
