خارش پا یک تجربه ناراحت کننده است که می تواند از یک تحریک جزئی تا علامت یک بیماری زمینه ای متغیر باشد. این حالت که در علم پزشکی به «خارش» معروف است، گاهی تنها به دلیل خشکی پوست رخ می دهد و در موارد دیگر به اختلالات سیستمیک بدن اشاره دارد. شناخت دقیق علت این عارضه اولین قدم برای درمان موثر و پیشگیری از عوارض بعدی است.
خارش کف پا از دیدگاه پزشکی
پزشکان خارش کف پا را یک واکنش عصبی یا ایمنی می دانند که در پاسخ به محرک های خارجی یا فعل و انفعالات درونی بدن رخ می دهد. به دلیل کمبود غدد چربی و ضخامت بیشتر نسبت به سایر قسمت های بدن، پوست کف پا مستعد خشکی شدید و ترک خوردگی است که یکی از دلایل اصلی خارش مداوم است.
در سطح فیزیولوژیکی، هنگامی که پایانه های عصبی در لایه اپیدرمی تحریک می شوند، سیگنال هایی را به مغز می فرستند که فرد را وادار به خاراندن موقعیت می کند. اگرچه این به طور لحظه ای تسکین دهنده است، اما می تواند باعث ترشح بیشتر هیستامین و ایجاد یک چرخه معیوب از خارش و التهاب شود که ترمیم بافت پوست را به تاخیر می اندازد.
علاوه بر عوامل موضعی، کارشناسان همیشه احتمال اختلال در عملکرد اعصاب محیطی یا سیستم های دفعی بدن مانند کبد و کلیه را بررسی می کنند. خارش مزمن که با درمانهای معمولی بهبود نمییابد معمولاً به آزمایشهای دقیقتری برای ارزیابی سطح آنزیم و قند خون نیاز دارد تا علت اصلی مشکل در سیستم ایمنی یا عصبی شناسایی شود.
خارش کف پا و بیماری های پوستی
مشکلات پوستی شایع ترین علت خارش در ناحیه ساق پا است که معمولاً با تغییراتی در بافت پوست همراه است.
عفونت قارچی (پای ورزشکار)
عفونت قارچی یکی از دلایل اصلی خارش شدید به ویژه بین انگشتان پا و کف پا است. این بیماری که در محیط های گرم و مرطوب رشد می کند باعث ایجاد پوسته پوسته شدن، قرمزی و گاهی تاول های کوچک در سطح پوست می شود که خاراندن آن می تواند منجر به سرایت عفونت به سایر قسمت های پا شود.
اگزما و درماتیت تماسی
التهاب پوست یا اگزما می تواند واکنشی به مواد شیمیایی موجود در کفش، جوراب یا مواد شوینده باشد. در درماتیت تماسی در اثر تماس با یک ماده حساسیت زا پوست دچار خارش، متورم و خشکی بیش از حد می شود که در صورت عدم شناسایی محرک به یک بیماری مزمن و دردناک تبدیل می شود.
پسوریازیس کف پا
پسوریازیس یک بیماری خود ایمنی است که باعث تولید بیش از حد سلول های پوست و تشکیل پلاک های نقره ای و ضخیم می شود. این وضعیت در کف پا منجر به خارش شدید و ترک های عمیق پوستی می شود که راه رفتن را برای فرد مشکل می کند و نیاز به درمان های ضد التهابی تخصصی دارد.
خارش کف پا و مشکلات داخلی بدن
گاهی اوقات خارش در پاها منشأ پوستی ندارد و در واقع هشداری از سوی اندام های داخلی بدن برای وجود اختلال سیستمیک است.
دیابت و نوروپاتی محیطی
با گذشت زمان، قند خون بالا به اعصاب محیطی آسیب می رساند و منجر به خارش، سوزن سوزن شدن یا بی حسی در کف پا می شود. این خارش عصبی معمولاً با خشکی شدید پوست همراه است و به دلیل اختلال در خون رسانی، هر زخمی که در اثر خاراندن ایجاد شود، می تواند به عفونت های جدی تبدیل شود.
اختلالات کبدی و صفراوی
بیماری های کبدی مانند سیروز یا انسداد مجاری صفراوی باعث تجمع نمک های صفراوی در زیر پوست می شود که باعث خارش شدید در کف دست ها و پاها می شود. این نوع خارش معمولا بدون بثورات ظاهر می شود و فرد احساس می کند که خارش از لایه های عمیق تر پوست می آید.
نارسایی کلیه
هنگامی که کلیه ها قادر به حذف سموم و مواد زائد از خون نباشند، غلظت اوره در بدن افزایش می یابد و باعث خارش شدید می شود. در بسیاری از بیماران کلیوی، این خارش در پاها شدیدتر است و معمولاً پس از دیالیز یا با کنترل رژیم غذایی کاهش می یابد.
خارش پا در شب چه علامتی دارد؟
افزایش شدت خارش کف پا در پایان شب می تواند ناشی از تغییرات طبیعی در ریتم شبانه روزی بدن باشد. در شب دمای بدن و جریان خون در سطح پوست افزایش می یابد که می تواند حساسیت پایانه های عصبی را افزایش داده و احساس خارش را تقویت کند. همچنین سطح کورتیکواستروئیدهای طبیعی بدن که خاصیت ضدالتهابی دارند در شب به حداقل می رسد.
از طرفی در سکوت و آرامش شب، تمرکز فرد بر محرک های فیزیکی بیشتر می شود و خارش هایی که در طول روز به دلیل فعالیت های مختلف نادیده گرفته می شد، آزاردهنده تر به نظر می رسد. این وضعیت ممکن است باعث بی خوابی و کاهش کیفیت زندگی شود که در دراز مدت باعث تضعیف سیستم ایمنی بدن می شود.
برخی عوامل محیطی مانند حساسیت به ملحفه یا گرمای بیش از حد اتاق خواب نیز در تشدید این وضعیت نقش دارند. اگر خارش شبانه با تعریق زیاد همراه باشد، ممکن است نشانه ای از اختلالات هورمونی یا در موارد نادر بیماری های جدی تری باشد که نیاز به معاینه پزشک متخصص دارد.
خارش کف پا در دوران بارداری
تغییرات هورمونی و بیوشیمیایی در دوران بارداری می تواند حساسیت پوست را افزایش داده و باعث خارش در نواحی مختلف بدن از جمله کف پا شود.
- کلستاز بارداری: یک اختلال شایع کبدی در اواخر بارداری که باعث خارش شدید دست ها و پاها می شود.
- تغییرات هورمونی: افزایش سطح استروژن می تواند باعث خشکی و حساسیت بیشتر پوست شود.
- تورم و ادم: تجمع مایع در پاها باعث کشیده شدن پوست و ایجاد خارش در این ناحیه می شود.
خارش پا در طب سنتی
در طب سنتی خارش بدن به ویژه در اتمای بدن را نشانه غلبه مزاج خاصی یا تجمع مخلوط های غیرطبیعی در خون می دانند.
- غلبه صفرا: تجمع خشکی و گرما در خون که معمولاً باعث خارش سوزان می شود.
- غلبه سودا: خشکی بیش از حد بدن که منجر به تیره شدن پوست پا و خارش مزمن و آزار دهنده می شود.
- تجمع سموم: نیاز بدن به پاکسازی کبد و گوارش به منظور دفع مواد زائد از طریق اصلاح تغذیه.
- غلظت خون: کند شدن جریان خون در پاها که باعث خارش و سنگینی در این ناحیه می شود.
چه زمانی خارش پا خطرناک است؟
اگرچه خارش پا معمولاً جای نگرانی نیست، اما اگر با علائم سیستمیک همراه باشد، باید فوراً با پزشک مشورت کرد تا از عوارض جدی جلوگیری شود.
- تغییر رنگ پوست: زرد شدن پوست یا چشم ها که می تواند نشانه مشکلات جدی کبدی باشد.
- زخم های عفونی: وجود زخم هایی که بهبود نمی یابند، به خصوص در افراد دیابتی.
- علائم همراه: تنگی نفس، تورم شدید گلو یا لب ها که نشانه واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) است.
- خارش مداوم و شدید: خارشی که مانع خواب می شود و به هیچ درمان موضعی پاسخ نمی دهد.
