مقایسه خسارت‌های مسکونی در دو جنگ ۸‌ ساله و «رمضان»

با مراجعه به اسناد مطالعاتی سازمان برنامه و بودجه، دو گزارش جداگانه تحت عناوین «خلاصه گزارش خسارت جنگ تحمیلی تا اسفند 62» و «خسارت اقتصادی جنگ تحمیلی علیه ایران تا اسفند 1365» مورد بررسی قرار گرفت تا ابتدا میزان خسارت وارده به بخش‌های اقتصادی در طول جنگ 8 ساله و به تفکیک بعد بخش عادلانه مسکن و ساختمان بررسی شود. جنگ 40 روزه و در گام دوم با مراجعه به آرشیو برخی نهادها و همچنین سامانه قوانین و مقررات، توانست «مصوبات دولتی و الگوهای عملیاتی و اقتصادی بازسازی منازل در دوران جنگ 8 ساله» را شناسایی کند. این مقاله حاصل بررسی های گروه مسکن و شهرسازی روزنامه «دنیای اختاز» است.

خسارت های مسکونی جنگ 8 ساله به قیمت امروز

جنگ 8 ساله عراق علیه ایران با جنگ 12 روزه و 40 روزه اسرائیل و آمریکا علیه کشورمان حداقل از نظر تخریبی دو تفاوت داشت. در جنگ عراق، حملات در سال های اولیه عمدتاً زمینی و متمرکز بر استان های جنوبی و غربی کشور بود. از سوی دیگر، اگرچه در سال های پایانی جنگ، حملات هوایی به صورت بمباران به تهران نیز کشیده شد، اما شدت ویرانی ها مانند امروز نبود.

در طول سالهای جنگ تحمیلی عراق، در مجموع حدود 190000 خانه آسیب جزئی یا شدید (نیازمند تعمیرات جزئی تا اساسی) و حدود 13000 خانه نیز تخریب شده است، با این توضیح که این حملات در 11 استان خسارت برجای گذاشته است و بیشترین خسارت در 5 تا 6 استان متمرکز بوده است. سهم تهران در تخریب خانه ها در جنگ 8 ساله کمتر از 5 درصد برآورد شد. این در حالی است که مجموع خسارت برآورد شده در سال 1395 توسط کارشناسان سازمان برنامه بر اساس گزارش های جمع آوری شده تا پایان سال 1395 به قیمت های امروز رقمی معادل 109 میلیارد دلار بوده که از این میزان 2.6 میلیارد دلار خسارت به حوزه مسکن و ساختمان بوده است.

این خسارت 2.6 میلیارد دلاری هم شامل خسارت به منازل و هم خسارت به سیستم ها و تاسیسات شهری می شود. وقتی آمار خانه های آسیب دیده و ویران شده جنگ عراق را با جنگ 40 روزه مقایسه می کنیم، شدت «تهاجم شهری» در این دوره کاملا محسوس و قابل درک می شود. در جنگ 40 روزه حدود 135 هزار واحد مسکونی در 24 استان کشور آسیب دیدند که از این تعداد بیش از 30 هزار واحد آپارتمان فقط در تهران بود که تعدادی از آنها در شمال پایتخت واقع شدند. علاوه بر این آمار، حدود 3000 واحد مسکونی نیز تخریب شد که نیازمند «بازسازی کامل» است.

نتیجه مقایسه خسارات جنگ 8 ساله با جنگ 40 روزه نشان می دهد آنچه در حملات عراق در نزدیک به 6 سال به خانه ها آسیب رسانده است، در «کمی بیشتر از یک ماه» در حملات آمریکا و اسرائیل آسیب دیده است. این نشان دهنده شدت حملات به مکان هایی است که شهروندان در آن زندگی می کنند.

توزیع حواله ” مصالح ساختمانی ” به همراه ” وام قرض الحسنه “

بازسازی خانه های آسیب دیده در جنگ عراق به صورت «سازماندهی شده و برنامه ریزی شده» از سال 61 با تشکیل دو نهاد دولتی تحت عناوین «شورای عالی بازسازی و نوسازی مناطق جنگ زده» به ریاست نخست وزیر و «ستاد مرکزی بازسازی و نوسازی مناطق جنگ زده» توسط معاون اجرایی دولت آغاز شد. پیش از آن، از سال 59 که جنگ شروع شد، بنیاد مسکن کار تخریب و بازسازی را برعهده گرفت، اما آزمون و خطاهای سال های اولیه منجر به «ورود اساسی و همه جانبه دولت» به عرصه شد.

شورای عالی بازسازی بالاترین نظارت را بر تصمیمات و اقدامات ستاد مرکزی دارد. ستاد مرکزی بازسازی مناطق جنگ زده علاوه بر سازمان برنامه و بنیاد مسکن متشکل از سه وزارتخانه مسکن، جهاد سازندگی و کشور است. در آن زمان الگوی «بازسازی» از طریق آن ستاد به گونه‌ای پیش می‌رود که تصمیمات از جمله نحوه تأمین مالی جبران خسارات و همچنین اولویت‌بندی شهرها در امر بازسازی تنها و تنها در ستاد مرکزی اتخاذ می‌شود و پس از آن «بنیاد مسکن» مجری مستقیم و کامل بازسازی و ساخت خانه‌های تخریب شده بود. در آن زمان وزارت مسکن متولی طرح ها و کاربری های شهری یا هر تصمیمی بود که برای تسهیل در نوسازی منازل مسکونی باید اتخاذ شود.

در سال های آغازین جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، قیمت مسکن در تهران متری 9 تا 12 هزار تومان و در شهرهای دیگر کمتر از نصف بود. در آن زمان با حدود یک میلیون تومان امکان خرید خانه در تهران وجود داشت. با توجه به این سطح از قیمت مسکن در اوایل دهه 60، دولت از طریق ستاد بازسازی، مدلی مالی در قالب «انتقال مصالح ساختمانی» در قالب کمک بلاعوض برای «رفع خسارت‌های جنگ عراق به خانه‌ها» در نظر گرفت و علاوه بر این، اگر هزینه بازسازی بیش از کمک‌ها بود، امکان بازگشت طولانی‌مدت را نیز فراهم کرده بود.

حواله هزینه نوسازی، تعمیر و ساخت از حداقل 60 تا حداکثر 120 متر مربع خانه را پوشش داده و رقم آن بین 400 تا 600 هزار تومان بوده است. این کمک ها در 4 مرحله از روند بازسازی خانه به مالکان و جنگ زدگان پرداخت شد. در عین حال 5 بانک دولتی شامل بانک ملی، ملت، بانک سپه، بانک صادرات و بانک کاشورسی نیز تامین منابع برای پرداخت وام بازسازی را بر عهده داشتند. وام بازسازی در آن زمان بین 300 هزار تا 1 میلیون تومان بود.

خرمشهر، آبادان، سوسنگرد، قصرشیرین، سرپل ذهاب و مهران شهرهایی بودند که در جنگ عراق و ایران بیشترین آسیب و تخریب مسکونی را متحمل شدند. نکته قابل توجه مدل تأمین مالی وام بازسازی در جنگ عراق «عدم دخالت بانک مسکن» بود. بانک مسکن در آن زمان «بازیگر اصلی تأمین مالی ساخت شهرک های مسکونی برای صاحبان خانه اولی از طریق صندوق پس انداز و حمایت از شرکت های شهرک سازی در شهرهای مختلف کشور» بود. بنابراین دولت حتی الامکان از تبدیل بانک مسکن به «صندوق» برای نیازهای فوری و اضطراری خودداری کرد.

بانک مسکن در دهه 60 با توجه به تجربیات دهه 50، بازار وام مسکن (بازار پرداخت وام مسکن) بسیار قوی و سودآور ایجاد کرد و در کنار آن، با الگوهای جذاب بانکی، شرایطی را برای جذب سپرده از خریداران بار اول فراهم کرد تا «تامین مالی ساخت مجتمع مسکونی انبوه برای این گروه از خانوارها» امکان پذیر شود. در نتیجه طبیعی بود که اگر بانک مسکن در دوره ای که به بازوی اصلی حمایت از تامین مسکن برای اولین خانه داران کشور تبدیل شده بود، برای کار عظیم دیگری مانند بازسازی خرابه های جنگ استفاده می شد، مجبور می شد از رسالت اصلی خود غافل شود و یا قادر به اجرای آن نباشد.

آن مدل در ستاد بازسازی تصویب شد اما امروز به صورت معکوس اجرا می شود. در حال حاضر ستاد مرکزی بازسازی خسارت های جنگ 40 روزه که به ریاست معاون اول رئیس جمهور تشکیل شده، از نظر ساختاری مشکل فنی دارد و آن عدم وجود بنیاد مسکن در ترکیب است. در حالی که مسئولیت بازسازی و ترمیم آسیب های جنگ کنونی در شهرهایی غیر از کلانشهرها به بنیاد مسکن سپرده شده است، اما این نهاد همانند تجربه جنگ 8 ساله در ستاد بازسازی جایی ندارد.

این ساختار می تواند «تبادل نظر تصمیم گیرنده و مجری» در حوزه بازسازی را مختل کند و در نتیجه بر بازدهی بازسازی ها تأثیر منفی بگذارد. قرار است ظرف این روزها هیات دولت “الگوی تامین مالی بازسازی منازل در جنگ 40 روزه” را تصویب و ابلاغ کند. در حال حاضر بازسازی در تهران بر عهده شهرداری و در سایر شهرها بر عهده بنیاد مسکن است.