آیا بعد از توافق، دوباره جنگ می‌شود؟

بعدی- یکی از پرسش‌های کلیدی که همواره از سوی منتقدان داخلی مذاکره با غرب مطرح می‌شود این است: «اگر توافق کنیم و دوباره جنگ شروع شود، چه باید بکنیم؟»

بر اساس این گزارشمرور کتاب تاریخ نشان می دهد که حق با آنهاست. تاریخ پر از فصولی است که کشورها با یکدیگر جنگیدند، صلح کردند و چند سال بعد دوباره اسلحه را به سمت یکدیگر نشانه رفتند. از سوی دیگر، فصول دیگری نیز وجود دارد که صلح بین کشورها ثابت مانده و جنگ دیگری رخ نداده است. در واقع رویدادهای تاریخی به صورت خطی پیش نمی روند و آنچه اهمیت دارد تحولاتی است که بین جنگ و صلح رخ می دهد.

در این گزارش برخی از مهم ترین نمونه های تاریخی سرنوشت متفاوت جنگ ها و معاهدات صلح را مرور می کنیم:

جنگ ایران و روسیه؛ صلح شکننده و از دست دادن قفقاز

دوره قاجار یکی از شاخص ترین و البته تلخ ترین لحظات تاریخ سیاسی ایران است. ایران و روسیه تزاری در مدت حدود 25 سال درگیر دو جنگ خونین بودند. مرحله اول این جنگ ها حدود 9 سال به طول انجامید و با امضای «عهدنامه گلستان» (1813م) متوقف شد.

اما این توافق به اختلافات پایان نداد. اختلافات مرزی، رقابت برای تسلط بر قفقاز و ضعف حاکمان محلی باعث شعله ور شدن دوباره آتش جنگ شد. مرحله دوم جنگ حدود یک سال به طول انجامید و سرانجام با امضای «پیمان ترکمانچای» (1828) به پایان رسید..

در آن زمان تبریز سقوط کرده بود و ترس از فروپاشی کل پادشاهی قاجار، ایران را مجبور کرد بخش‌های زیادی از خاک خود را از دست بدهد و امتیازات تجاری سنگینی را به روس‌ها واگذار کند.

جنگ 116 ساله بین فرانسه و انگلیس

بخش مهمی از تاریخ سیاسی اروپا به جنگ های موسوم به “صد ساله” بین فرانسه و انگلیس اختصاص دارد. سلسله درگیری هایی که بیش از 116 سال به طول انجامید و دو بار با توافق نامه های کوتاه مدت صلح متوقف شد.

پس از 27 سال جنگ، انگلستان و فرانسه در سال 1360 «پیمان بریتنی» را امضا کردند.. اما صلح زیاد دوام نیاورد و جنگ مجدداً در سال 1369 آغاز شد. دو طرف بار دیگر در سال 1420 “پیمان تروا” را امضا کردند، اما باز هم جنگ ادامه یافت تا اینکه سرانجام در سال 1453 صلح نهایی برقرار شد.

جنگ چین و ژاپن؛ از تسلط بر کره تا جنگ جهانی دوم

این دو قدرت آسیای شرقی دارای تاریخ خونینی هستند. چین و ژاپن اولین بار در سال 1894 بر سر کنترل شبه جزیره کره با هم درگیر شدند. در سال 1895، پس از ورود ارتش ژاپن به چین، خانواده حاکم مجبور به درخواست صلح شدند.

اما این پایان ماجرا نبود. در دهه 1930، درگیری های پراکنده بین جمهوری چین و امپراتوری ژاپن رخ داد که در سال 1937 به یک جنگ تمام عیار تبدیل شد.

از سال 1941 (پس از حمله ژاپن به پرل هاربر)، این درگیری با جبهه شرقی جنگ جهانی دوم و تنها با شکست نهایی و تسلیم ژاپن در سال 1945 به پایان رسید.

جنگ های 300 ساله ایران و عثمانی

ردپای درگیری های نظامی سنگین ایران و عثمانی را می توان در چهار دوره صفویه، افشاریه، زندیه و قاجار جستجو کرد. اولین رویارویی، نبرد معروف «چالدران» در سال 1514 بود و آخرین آن بین سال‌های 1821 تا 1823 روی داد. سرانجام با امضای قراردادهای ارزروم به پایان رسید.

در طول این 300 سال، حداقل 12 جنگ بین دو همسایه درگرفت و حداقل 10 پیمان صلح منعقد شد.. در این نبردها گاه ایران در میدان پیروز بود و گاه عثمانی. و فاصله بین دوره های صلح و جنگ دائماً در نوسان بود.

مناقشه قره باغ؛ 37 سال درگیری

مناقشه قره باغ از زمانی آغاز شد که ارمنستان و جمهوری آذربایجان در اتحاد جماهیر شوروی بودند. اولین جنگ قره باغ در سال 1992 (پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی) آغاز شد و در سال 1994 با میانجیگری روسیه با آتش بس پایان یافت.

اما این Aآتش بس هرگز به صلحی پایدار تبدیل نشد. درگیری های مرزی در سال های 2008 و 2016 ادامه یافت تا اینکه جنگ دوم قره باغ در سال 2020 با شدت بیشتری آغاز شد. این جنگ نیز پس از یک ماه با وساطت مسکو به آتش بس رسید.

سرانجام در آگوست 2025، رهبران ارمنستان و جمهوری آذربایجان با میانجیگری دونالد ترامپ، “اعلامیه مشترک صلح” را برای پایان دادن به 37 سال درگیری در کاخ سفید امضا کردند.

جنگ آمریکا و انگلیس

ایالات متحده و بریتانیا دو بار درگیر جنگ های تمام عیار شدند. اولین رویارویی در جریان انقلاب آمریکا و با فرماندهی جورج واشنگتن رخ داد که از سال 1775 تا 1783 ادامه یافت. امضای «معاهده پاریس» و به رسمیت شناختن استقلال 13 مستعمره پایان یافت.

اما مسائل حل نشده باعث شد که دو کشور دوباره در سال 1812 وارد جنگ شوند. در این جنگ که با هدف تسلط آمریکا بر کانادا تحت استعمار انگلیس آغاز شد، ارتش انگلیس موفق شد واشنگتن دی سی را تصرف کند. سرانجام در آخرین روزهای سال 1814 با امضای «معاهده گنت» در بلژیک به پایان رسید..

هند و پاکستان؛ همسایه ها همیشه در تنش هستند

ریشه درگیری بین دهلی نو و اسلام آباد به زمان استقلال پاکستان در سال 1947 برمی گردد. حاکمیت بر منطقه «کشمیر» نقطه کور اصلی روابط دو کشور است. در 79 سال گذشته، هند و پاکستان علاوه بر تنش های مرزی، چهار بار درگیر جنگ تمام عیار بوده اند.

هر بار جنگ با توافقات دیپلماتیک متوقف شده است، اما سایه تنش هرگز از بین نرفته است. در آخرین رویارویی، در سال 2025 پس از حمله کشمیر، دو کشور وارد جنگ سنگین هوایی و موشکی چند روزه شدند. این درگیری در نهایت با مداخله و وساطت دولت آمریکا منجر به امضای توافقنامه آتش بس شد اما وضعیت دو کشور همچنان شکننده است..

جنگ های جهانی؛ صلح 20 ساله ای که جهان را ویران کرد

در قرن بیستم، دو جنگ جهانی تنها به فاصله دو دهه از یکدیگر رخ داد که ویرانگرترین تراژدی در تاریخ بشریت بود. جنگ جهانی اول (1914 تا 1918) با امضای پیمان صلح «ورسای». در سال 1919 به پایان رسید. اما شروط تحقیرآمیز و سنگین این معاهده برای کشورهای شکست خورده (به ویژه آلمان) بذر رنجش برای شروع جنگی بزرگتر شد.

تنها 20 سال بعد، معاهده ورسای سقوط کرد.

جنگ جهانی دوم در سال 1939 با حمله آلمان به لهستان آغاز شد و شش سال بعد پایان یافت. اگرچه پایان آن پیچیده تر از پایان جنگ اول بود و با مجموعه ای از کنفرانس ها، توافقات سیاسی و حقوقی همراه بود. از جمله تسلیم بی قید و شرط آلمان و پایان جنگ در اروپا، حمله اتمی به ژاپن و تسلیم امپراتور این کشور، محاکمه ها و اقدامات بعدی.