بعدی- کشت گیاهان مخدر از جمله خشخاش مطلقاً ممنوع و طبق قانون جرم است و مرتکب به مجازات قانونی محکوم می شود. این همان اس ام اس آشنای است که در یکی دو ماه اخیر گوشی موبایل ایرانی ها را گرفته است. پیامکی که به قدری انبوه ارسال شد که بسیاری از افراد بی ارتباط با کشاورزی نیز متن آن را مطالعه کردند و حتی منبع شوخی کاربران در شبکه های اجتماعی شد.
بر اساس گزارش فردا، هر چند پیامک و هشدارهای رسانه ای در خصوص ممنوعیت کشت خشخاش مدام تکرار می شود، اما بحث کاملا متفاوتی در راهروهای دولت، مجلس، سازمان غذا و دارو و ستاد مبارزه با مواد مخدر جریان دارد. از نگرانی در مورد کمبود مرفین و کدئین گرفته تا بحران عرضه شربت تریاک و سایر مواد مخدر حیاتی حاصل از خانواده خشخاش.
زنگ خطر برای زنجیره دارویی
ریشه این ماجرا به چند سال پیش برمی گردد. زمانی که کشت خشخاش در افغانستان به شدت محدود شد، تولید و ورود تریاک به بازار منطقه به شدت کاهش یافت. نتیجه مستقیم این رویداد کاهش چشمگیر کشف مواد مخدر در ایران بود. میزان کشفیات تریاک که در سال های اخیر از هزار تن گذشت، در سال 1403 به حدود 372 تن رسید.
در ادامه این روند، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، مرداد ماه گذشته رسما اعلام کرد که کاهش کشفیات تریاک در تامین مواد اولیه مواد مخدر با چالش جدی مواجه شده است. در عین حال سازمان غذا و دارو بارها هشدار داده است که ادامه این وضعیت تولید برخی داروهای حیاتی را به خطر می اندازد.
برآوردها از نیاز دارویی کشور متفاوت است. برخی از مسئولان این نیاز را 500 تن تریاک خالص در سال می دانند و برخی دیگر آن را تا 800 تن اعلام کرده اند. اخیراً مدیرکل حقوقی ستاد مبارزه با مواد مخدر نیاز صنایع مرتبط را 1200 تا 1300 تن برآورد کرده است. صرف نظر از این تفاوت در آمار، نمی توان یک واقعیت را کتمان کرد: زنجیره تامین مواد اولیه مواد مخدر مشتق از خشخاش در یک بحران جدی قرار دارد.
در حالی که قانون به طور مطلق کشت خشخاش را جرم انگاری کرده است، مقامات بهداشتی به دنبال راهی برای تامین مواد خام دارویی هستند. این وضعیت یک دوگانگی سیاسی ایجاد کرده است: سیاست امنیتی – قضایی مبتنی بر حذف کامل کشت غیرقانونی و سیاست دارویی – بهداشتی که نیاز مبرم کشور را تشخیص می دهد.
نتیجه این دو مسیر موازی، ارسال پیامک مسدودکننده در حین تلاش برای یافتن منابع جایگزین است.
جایگزین ها؛ از شقایق ایرانی تا «الیفرا»
در سال های اخیر دو گیاه از خانواده خشخاش به عنوان جایگزین پیشنهاد شده است: «نرگس ایرانی» و «نرگس علیفرا».
در این میان «الیفرا شقایق» اهمیت بیشتری پیدا کرده است. زیرا حاوی ترکیباتی مانند تباین، نوسکاپین و پاپاورین است.
نکته کلیدی در مورد این گیاه این است که برخلاف خشخاش سنتی، استخراج مستقیم تریاک خام از آن توسط مردم عادی امکان پذیر نیست و مواد موثره آن تنها در کارخانه های پیشرفته و از طریق فرآوری صنعتی قابل استخراج است. این ویژگی امکان نظارت و کنترل را بسیار افزایش می دهد.
از سوی دیگر، «شقایق ایرانی» نیز حاوی تباین بیشتری است، اما سهم و نقش آن در صنعت داروسازی محدودتر از الیفرا ارزیابی میشود.
تایید کشت اولیفرا؛ تصدیق نیاز استراتژیک
در نهایت در یکصد و پنجاه و یکمین جلسه ستاد مبارزه با مواد مخدر کشت کنترل شده شقایق الیفرا رسما تایید شد. هدف از این مصوبه تامین مواد اولیه داروهای مخدر پزشکی با نظارت دقیق نهادهای ذیربط است.
این تصمیم تأیید رسمی هشدارهای طولانی مدت صنعت داروسازی است. وقتی قرار است مرفین و کدئین در داخل کشور تولید شود، طبیعتاً به ماده اولیه ای نیاز داریم که باید از مزرعه به کارخانه برسد.
اقتصاد کشاورزی; حلقه مفقوده مبارزه با مواد مخدر
با این حال، بخش مهمی از داستان کشت غیرقانونی خشخاش ریشه در اقتصاد دارد. در بسیاری از مناطق محروم، خشکسالی، کمبود آب و کاهش درآمد باعث شده تا برخی از کشاورزان به محصولاتی روی آورند که سودآوری بیشتری دارند.
کارشناسان معتقدند که تنها واکنش پلیس نمی تواند به تنهایی کارساز باشد. تجربه نشان داده است که ارسال پیامک، صدور بخشنامه و جلسات موردی بدون ایجاد جایگزین اقتصادی پایدار برای کشاورزان تأثیر محدودی خواهد داشت.
کشوری که امروزه برای تامین داروهای حیاتی خود به دنبال کشت کنترل شده انواع خاص خشخاش است. در عین حال باید راهکاری عملی برای معیشت کشاورزان درگیر در خشکسالی ارائه کند. در غیر این صورت، پیام های هشداردهنده هر چند بار تکرار شود، بعید است مشکلی را حل کند که ریشه آن به اقتصاد، کشاورزی و سیاست دارویی کشور گره خورده باشد.
