گاهی تاریخ علم با آزمایش هایی نوشته می شود که باورشان سخت است. یکی از عجیب ترین آنها متعلق به دانشمندی است که به عمد میلیون ها باکتری وبا را برای دفاع از نظریه خود نوشید. آزمایشی که اگرچه او را نکشت اما در نهایت ثابت کرد که اشتباه می کند.
در 7 اکتبر 1892، ماکس جوزف فون پاتنکوفر، شیمیدان و بنیانگذار بهداشت مدرن در آلمان، یک لیوان محلول حاوی مقدار زیادی باکتری وبا را در مقابل گروهی از شاهدان ریخت. او در آن زمان 74 سال داشت و یکی از مشهورترین متخصصان بهداشت در اروپا به حساب می آمد.
در آن زمان، دنیای پزشکی بر سر علت واقعی وبا دودسته بود. از یک سو، رابرت کخ، کاشف باکتری وبا، معتقد بود که این میکروب عامل اصلی بیماری است. اما پاتنکوفر نظریه دیگری داشت. او معتقد بود که وجود باکتری به تنهایی کافی نیست و این میکروب تنها پس از تغییر در خاک و محیط آلوده می تواند بیماری زا شود. به گفته وی شرایط محیطی و آمادگی بدن انسان نیز نقش تعیین کننده ای دارد.
پاتنکوفر برای اثبات این ادعا تصمیمی گرفت که امروزه از نظر اخلاق پزشکی و ایمنی زیستی غیرقابل تصور است. او از همکاران رابرت کخ خواست تا نمونه ای از کشت خالص باکتری وبا را برای او بفرستند. او پس از دریافت نمونه، ابتدا محلول بی کربنات سدیم نوشید تا اسید معده خود را خنثی کند و باکتری ها به سلامت وارد روده شوند. سپس در حضور شاهدان محلول حاوی میلیاردها باکتری را نوشید و تمام اتفاقات روزهای بعد را با دقت ثبت کرد.
دو روز بعد علائم ظاهر شد. درد شکم، رودهها و اسهال خفیف شروع شد و آزمایشها باکتری وبا را در مدفوع او نشان داد. با این حال، بیماری هرگز به مرحله کشنده نرسید و او پس از چند روز بهبود یافت.
پاتنکوفر این نتیجه را پیروزی بزرگی برای نظریه خود دانست. او اعلام کرد که اگر باکتری به تنهایی عامل بیماری بود، باید به وبا شدید مبتلا می شد. از دیدگاه وی، این آزمایش نشان داد که عوامل محیطی دیگری نیز برای ایجاد بیماری ضروری هستند.
اما تاریخ راه دیگری را انتخاب کرد.
در سال های بعد، شواهد علمی یکی پس از دیگری نشان داد که نظریه میکروب بیماری ها درست است. بررسی اپیدمی بزرگ وبا در شهر هامبورگ ثابت کرد که علت اصلی شیوع این بیماری آب آشامیدنی آلوده بوده است نه تغییرات خاک. همچنین تحقیقات بعدی نشان داد که شدت بیماری به عوامل مختلفی از جمله میزان باکتری وارد شده، اسیدیته معده، وضعیت سیستم ایمنی و حتی احتمال ایمنی قبلی فرد بستگی دارد. به همین دلیل، فرد ممکن است مقدار زیادی باکتری دریافت کند اما فقط علائم خفیف را تجربه کند.
با این حال، اشتباه بودن نظریه پتنکوفر به معنای بی ارزش بودن خدمات او نیست. برعکس، او یکی از پیشگامان بهداشت عمومی در اروپا بود. تلاش های او برای توسعه شبکه فاضلاب، تامین آب سالم، بهبود تهویه ساختمان ها و بهبود استانداردهای بهداشتی نقش مهمی در کاهش بیماری های عفونی در شهر مونیخ ایفا کرد و بعدها الگویی برای بسیاری از شهرهای اروپایی شد. حتی منتقدان او اذعان داشتند که اقدامات او جان هزاران نفر را نجات داد، حتی اگر توضیح او درباره علت وبا نادرست بود.
امروزه آزمایش پاتنکوفر یکی از مشهورترین نمونه های «خودآزمایی علمی» در تاریخ پزشکی تلقی می شود. آزمایشی که هم شجاعت یک دانشمند را نشان می دهد و هم اهمیت پذیرش شواهد علمی را. او حاضر بود جان خود را برای دفاع از نظریه خود به خطر بیندازد، اما در نهایت علم با داده ها و تحقیقات دقیق تر، راه دیگری را نشان داد.
