عباس کشاورز کارشناس حوزه آب با اشاره به پیشینه تاریخی مواجهه کشور با معضل فرونشست زمین گفت: یکی از سامانه هایی که در دهه 40 وارد کشور شد، فناوری استحصال مکانیکی آب از منابع زیرزمینی با انواع روش ها بود. تا دهه 1960 تعداد چاه ها در کشور کمتر از 50000 حلقه بود و برداشت آب تقریباً در حد تعادل بود. یعنی برداشت ها برابر با تغذیه انجام شده در سفره های زیرزمینی بود. در آن دوره به همین دلیل کشاورزی کشور چندان پیشرفته نبود و توسعه نیافته بود.
به گزارش ایسنا، وی ادامه داد: اما وجود فناوری راحت، روان و ارزان استحصال آب از یک سو و بی مسئولیتی مدیران آب کشور در کنترل برداشت و صدور مجوزهای مجاز و غیرمجاز – یا به عبارتی بی توجهی به مجوزهای غیرمجاز – باعث شد که تعداد چاه های کشور به شدت افزایش یابد؛ چرا که در حال حاضر در این زمینه می توان به افزایش چشمگیر چاه اشاره کرد. بر اساس برخی آمار، در سال های اخیر این تعداد به نزدیک به یک میلیون حلقه چاه رسیده است که 45 درصد آن (معادل 450 هزار حلقه چاه) غیرمجاز است. اینکه مدیریت آب کشور دقیقاً نمی داند این چاه ها در چه زمانی، کجا و چگونه حفر شده اند، جای تأمل دارد. فشار مردم و مسئولان برای توسعه فراتر از ظرفیت آبی عامل اصلی روند صعودی برداشت از منابع زیرزمینی است.
تفاوت فاحشی بین آمار رسمی و دانشگاهی در میزان اضافه برداشت وجود دارد
این کارشناس آب با ارائه سه آمار کلیدی در خصوص میزان مازاد برداشت آب، گفت: خود وزارت نیرو میزان مازاد برداشت تجمعی را تا سال 1400 نزدیک به 150 میلیارد مترمکعب اعلام کرد. این در حالی است که دانشگاه شیراز بر اساس مدل های دقیق ماهواره ای این عدد را 360 میلیارد متر مکعب برآورد کرده است. همچنین در حالی که وزارت نیرو میانگین اضافه برداشت سالانه را حدود 4.5 میلیارد مترمکعب اعلام کرده است، دانشگاه شیراز این رقم را 15.6 میلیارد مترمکعب و پژوهشی دیگر آن را 11 میلیارد مترمکعب برآورد کرده است.
فرونشست زمین؛ پدیده ای برگشت ناپذیر که ثبات کشور را تهدید می کند
کشاورز در تشریح مکانیسم فیزیکی فرونشست، تصریح کرد: زمانی که آب از یک مخزن زیرزمینی برداشت می شود، تعادل پایداری زمین به هم می خورد و رطوبت موجود در خاک تخلیه می شود. با خروج آب، فضای خالی در زیر زمین ایجاد می شود که نمی تواند بار ستون 100-180 متری خاک و ساختمان ها و تأسیسات روی آن را تحمل کند. در نتیجه زمین غرق می شود.
وی افزود: در گزارش ها و تصاویر اولیه به اشتباه از این پدیده به عنوان «برآمدگی لوله چاه» یاد شده است؛ چرا که با ریزش خاک اطراف موتورخانه ها و لوله ها بیرون زده بود اما بعدها مشخص شد که عامل اصلی این پدیده فرونشست زمین است که عواقب ناگواری به دنبال دارد. اولاً در این مناطق علاوه بر کمبود آب، زمین زیر پا دچار ترک، ریزش و ریزش می شود و مردم دیگر محل امنی برای زندگی ندارند و مجبور به مهاجرت می شوند.
وی تاکید کرد: موضوع دوم این است که حتی اگر قانون سال 61 در خصوص لزوم تحویل حجمی آب را به طور کامل اجرا کنیم، از برداشت بی رویه و وقوع بارندگی های خوب و سیلاب جلوگیری کنیم و به طبیعت احترام بگذاریم، باز هم باید بدانیم که این چاله ها دیگر پر نمی شود و این پدیده غیر قابل برگشت است. استان هایی مانند اصفهان، کرمان، خراسان، گلستان، مرکزی و همدان در معرض تهدید جدی قرار دارند و بقا و پایداری مردم در این مناطق زیر سوال رفته است.
بی اثر بودن جریمه ها و نیاز به اراده ملی برای نجات سفره های زیرزمینی
این کارشناس آب با انتقاد از رویکردهای مدیریتی حاکم گفت: این وضعیت محصول طمع سیاسیون، بی توجهی مدیران، عدم اجرای قانون و مماشات با متخلفان با این تصور غلط است که هر مشکلی با پول حل می شود. در قوانین وزارت نیرو دیده می شود که در صورت برداشت بیش از حد، جریمه می شود. در حالی که برخی از خسارت ها را نمی توان با پول جبران کرد.
کشاورز درباره راه های برون رفت از این بحران خاطرنشان کرد: همه مسئولان باید مصمم باشند تا از تشدید بی ثباتی کشور جلوگیری کنند. دیگر نباید مانند گذشته تصور کرد که منابع زیرزمینی اقیانوس بی پایان است و هنر ما فقط سوراخ کردن زمین است. گام دوم ایجاد فضای تفاهم و گفتگوی ملی است تا آحاد جامعه از ابعاد بحران و فرونشست آب زیرزمینی آگاه شوند.
وی در پایان تصریح کرد: بخش کشاورزی باید تا 10 سال آینده حداقل 30 میلیارد مترمکعب آب مصرفی خود را کاهش دهد که این امر نیازمند برنامه و اقدام جدی است. در برنامه هفتم توسعه پیش بینی شده است که برداشت از آب های زیرزمینی 15 میلیارد مترمکعب کاهش یابد اما پس از سه سال عملاً کاری انجام نشده است. مشابه برنامه ششم که مقرر شده بود 11 میلیارد مترمکعب برداشت کاهش یابد اما محقق نشد. متأسفانه حل مشکلات را به آینده موکول می کنیم و منتظر می مانیم که شخص دیگری مشکلات را حل کند.
