به گزارش میهن تجارت، در دنیای مدرن فوتبال جایی که ثانیهها و میلیمترها سرنوشت قهرمانیها و سرمایهگذاریهای کلان را تعیین میکنند، ورود فناوری به عرصه قضاوت دیگر یک انتخاب نیست، بلکه به ضرورتی گریزناپذیر تبدیل شده است. عبور از سامانههای سنتی رادیویی همچون کمکداور ویدئویی معرفی فناوری نیمهخودکار آفسایدگیری نشاندهنده شتاب روزافزون فناوریهای الگوریتمی در مستطیل سبز است. با این وجود ورود هوش مصنوعی به حوزه داوری پرسشهای بنیادین فکری، اخلاقی، فنی و حقوقی جدیدی را در ذهن اهالی فوتبال ایجاد میکند.
آیا ماشینها روزی جانشین قاضیان انسانی مسابقات خواهند شد؟ مرز میان تصمیمهای عینی-محاسباتی و تصمیمهای تفسیری-روانشناختی کجاست؟ سهم فوتبال کشورهای در حال توسعه بهویژه فوتبال ایران از این گذار فناورانه چیست؟ طی روزهای گذشته سید علی عسگری، مشاور هوش مصنوعی فدراسیون فوتبال در گفتوگویی اعلام کرد قرار است برای فصل آینده در داوری از هوش مصنوعی کمک گرفته شود. در واقع به نظر میرسد در لیگ ۲۶ قرار است هوش مصنوعی در مواردی همچون انتخاب داور، پاسخگویی به پرسشهای داوران، مشخص شدن منطق تصمیمهای داوری و مشورت به داوران حین بازی استفاه شود؛ اتفاقی که باید دید تا چه اندازه عملیاتی خواهد شد و چه نتایجی را در پی خواهد داشت.
در همین خصوص گفتوگویی با مهدی طریقت، استاد دانشگاه، پژوهشگر حوزه هوش مصنوعی و رئیس اندیشکده و پردیس هوش مصنوعی داشتهایم و به تحلیل ابعاد چندگانه نقش هوش مصنوعی در داوری فوتبال پرداختهایم. در این گفتوگو از تواناییهای پنهان الگوریتمها در چیدمان و تحلیل عملکرد داوران تا چالش های تحلیل لحظهای صحنهها در کمترین ثانیه، تبیین منطق تصمیمها برای جامعه هواداری مورد بحث و کاوش دقیق علمی قرار گرفته است. در واقع قرار است تصویری واقع گرایانه، تخصصی و به دور از هیجانهای رسانهای از آینده قضاوت در فوتبال به اهالی این رشته ارائه شود بهویژه در شرایطی که صحبتهایی درباره بهکارگیری هوش مصنوعی در داوری فصل آینده مطرح شده است.
ایمنا: هوش مصنوعی امروز در داوری فوتبال فقط یک ابزار کمکی ساده است یا به بخشی جدی از ساختار داوری مدرن تبدیل خواهد شد؟ این فناوری چگونه میتواند در انتخاب داوران، ارزیابی عملکرد آنها، تشخیص خطاها و حتی سنجش میزان آمادگی داوران نقش آفرینی کند؟
طریقت: در پاسخ به این پرسش کلیدی باید بگویم که ما امروز در نقطه عطف ورود سامانههای تصمیمیار به یکی از انسانیترین و پرچالشترین بخشهای ورزش یعنی کار داوری هستیم. در تحلیل این پدیده باید میان اتوماسیون ساده اداری و هوش مصنوعی واقعی مرزبندی دقیقی قائل شد. تحقیقهای انجامشده نشان می دهند که الگوهای یادگیری ماشین میتوانند با پردازش همزمان دهها متغیر پیچیده و پویای رفتاری، بدنی و روانشناختی، به کمک چیدمان داوری بیایند. این فناوری قادر است با تحلیل دادههای گذشته، سوگیریهای ناخودآگاه انسانی را در چینش داوران به حداقل برساند و شایستهسالاری ریاضی را جایگزین تصمیمهای سلیقهای کند، اما چالش بزرگ زمانی آغاز میشود که به تحلیل عملکرد و تشخیص خطا میرسیم.
بر اساس پژوهشهای برجسته بینالمللی در حوزه مهندسی ورزش، هوش مصنوعی بدون دسترسی به زیرساختهای بینایی ماشین و دوربینهای سرعت بالا چندان کارآمد نخواهد بود. در واقع ابزار چتباتهایی که صحبت از آن به میان آمده است فناوریهای پایه و ارتباطی هستند و نباید آنها را با هسته پردازشی هوش مصنوعی و تحلیل تصویر اشتباه گرفت. تشخیص میزان خطا مستلزم مدلسازی سه بعدی و شبیهسازی زاویه دید داور در کمترین ثانیه است. با این وجود هوش مصنوعی هرگز جایگزین قضاوت نهایی انسان نخواهد شد، بلکه بهعنوان همکار هوشمند عمل میکند از پایش شاخصهای زیستی و فیزیکی داوران در طول فصل و پیشبینی فرسودگی شغلی گرفته تا ارتقای کیفیت تصمیمگیری در زمین مسابقه.
ایمنا: آیا از نظر فنی، امکان تحلیل برخط صحنههای مسابقه با بهرهگیری از هوش مصنوعی وجود دارد؟ بهگونهای که سامانه در چند ثانیه، با تطبیق رخدادها با قوانین و دستورالعملهای داوری فوتبال، ارزیابی یا هشدار لازم را در اختیار داور و کمکداور ویدئویی قرار دهد؟
طریقت: از نظر فنی اصل کار ممکن است، اما باید دقت کرد هوش مصنوعی در حال حاضر نمیتواند بهتنهایی و بهصورت قطعی حکم داوری صادر کند، بلکه در آینده و با آمادهسازی موارد سختافزاری و ترکیب آن با الگوریتمهای قدرتمند و آموزشدیده بهخوبی میتواند در چند ثانیه صحنه را تحلیل، موارد مشکوک را پرچمگذاری و برای داور یا کمکداور ویدئویی پیشنهاد بررسی تولید کند. در فوتبال امروز هم بهطور دقیق مسیر استاندارد همین است. طبق پروتکل رسمی نهاد قانونگذار فوتبال، کمکداور ویدئویی فقط در چهار دسته اصلی اثرگذار بر نتیجه یعنی گل، پنالتی، کارت قرمز مستقیم و تشخیص هویت اشتباه وارد میشود و تصمیم نهایی همچنان با داور است.
از نظر عملی، سامانههای پیشرفته میتوانند با ترکیب چند فناوری تشخیص و ردیابی بازیکنان و توپ، تحلیل چنددوربین، تخمین موقعیت بدن، سنجش خط آفساید و مقایسه رخداد با قوانین کار کنند؛ در بعضی مسابقات رسمی هم نسخههای پیشرفتهتر فناوری نیمهخودکار آفسایدگیری به کار رفته و فیفا آن را در رویدادهای مهمی همچون جامجهانی توسعه داده است؛ این موارد نشان میدهد سرعت و دقت تحلیل رو به پیشرفت است.
البته مرز توانایی و اغراق را باید روشن کرد. برای صحنههای پیچیده همچون خطاهای درگیریمحور، هند، شدت برخورد یا تشخیص خطای واضح و آشکار هوش مصنوعی هنوز به داده تصویری بسیار باکیفیت، دوربینهای متعدد، زیرساخت پایدار و تفسیر انسانی وابسته است، بنابراین در بهترین حالت، AI یک دستیار بسیار سریع و دقیق است که میتواند در چند ثانیه هشدار بدهد یا احتمال خطا را بالا ببرد، اما در فوتبال حرفهای، قضاوت نهایی و مسئولیت حقوقی همچنان باید انسانی بماند.
ایمنا: بیایید به یکی از جنجالیترین بخشها یعنی واکنش هواداران بپردازیم؛ آیا هوش مصنوعی این توانایی را دارد که منطق و استدلال پشت تصمیمهای داوری را بازسازی و تحلیل کند؟ آیا این شفافسازی بر پایه فناوری میتواند آتش خشم جامعه هواداری را خاموش و آنها را قانع کند؟
طریقت: پاسخ به این پرسش ما را وارد یکی از داغترین مباحث هوش مصنوعی مدرن، یعنی هوش مصنوعی تبیینپذیر میکند. در واقع باید گفت که از منظر فنی، سامانههای هوش مصنوعی میتوانند با تحلیل دادههای هندسی صحنه، مسیر حرکت توپ، زاویه دید داور و انطباق آن با کدهای قانونی فیفا یک گزارش توجیهی و منطقی از چرایی گرفتن یک تصمیم ارائه دهند. بهعنوان نمونه سیستم میتواند نشان دهد که به علت زاویه انسداد بدنی بازیکن مدافع، داور در عمل قادر به دیدن نقطه برخورد نبوده و به همین دلیل سوت نزده است.
نقطه چالشبرانگیز این است که آیا این تحلیل فنی میتواند افکار عمومی و جامعه هواداری را قانع کند یا خیر. بر اساس پژوهشهای برجسته جامعهشناسی ورزش، رفتار هواداران فوتبال بیش از آنکه منطقی و بر پایه کدهای ریاضی باشد، احساسی و برخاسته از تعصبهای تیمی است. در دنیای فوتبال حتی زمانی که خطکشیهای دقیق و هندسی فناوری نیمهخودکار آفسایدگیری، آفسایدهای چند میلیمتری را ثابت میکنند، همچنان بخشی از هواداران و رسانهها فرمولهای ریاضی را به چالش میکشند و به تئوری توطئه پناه میبرند، بنابراین هوش مصنوعی میتواند ابزاری فوقالعاده برای تحلیل منطقی تصمیمها، آموزش داوران و ارتقای شفافیت باشد، اما انتظار اینکه یک گزارش الگوریتمی بتواند تعصبهای عمیق رنگی و هیجان جامعه هواداری را بهطور کامل مهار و آنها را قانع کند، فراتر از تواناییهای فنی ریاضیات و بیشتر یک چالش روانشناختی و فرهنگی در حوزه علوم اجتماعی ورزش است.
ایمنا: آیا هوش مصنوعی میتواند با تحلیل جامع صحنههای داوری، دادههای تصویری و مستندات قانونی مرتبط را یکپارچهسازی کند و بهعنوان سامانهای تصمیمیار، در ارائه ارزیابی دقیقتر و تسریع تصمیمگیری داوران و کمکداوران ویدئویی نقش داشته باشد؟
طریقت: در حد یک سامانه تصمیمیار این امکان وجود دارد. یعنی هوش مصنوعی میتواند چند زاویه تصویری، مسیر حرکت توپ، موقعیت بازیکنان، زمانبندی برخوردها و سوابق مشابه را کنار هم بگذارد و یک جمعبندی سریع از صحنه ارائه کند. این جمعبندی میتواند به داور یا کمکداور ویدئویی بگوید مسئله اصلی صحنه چیست، کدام بخش باید دوباره دیده شود و کدام ماده از مقررات داوری به آن نزدیکتر است. در این معنا، هوش مصنوعی میتواند به نظمبخشی تصمیم کمک کند و سرعت بازبینی را بالا ببرد.
از نظر علمی باید با دقت بیشتری صحبت کرد. جمعبندی کامل فقط زمانی معتبر است که دادهها کامل باشند. اگر زاویه دوربین مناسب نباشد، کیفیت تصویر پایین باشد یا اگر صحنه از جنس برخوردهای تفسیری و مرزی باشد، هوش مصنوعی هم فقط یک تحلیل احتمالی میدهد و حقیقتی قطعی را بیان نمیکند. در فوتبال بسیاری از تصمیمها تنها فنی نیستند؛ بلکه به تفسیر شدت برخورد، نیت بازیکن، ادامهدار بودن حرکت و درک بافت مسابقه وابستهاند. این بخش همچنان انسانی است، بنابراین پاسخ دقیق این است که هوش مصنوعی میتواند در جمعبندی صحنهها بهویژه در آفساید، خروج توپ، محل خطا، ترتیب برخوردها و بازسازی لحظه بسیار مفید باشد، اما در تصمیمگیری نهایی بهویژه در صحنههای بحثبرانگیز، نقش آن باید کمکی بماند. طبق منطق رسمی داوری و تجربه مسابقات بزرگ، فناوری برای کاهش خطای آشکار و کمک به بازبینی آمده است و برای حذف قضاوت انسانی نیست. به همین دلیل، ارزش واقعی هوش مصنوعی در داوری این است که تصمیم را شفافتر، سریعتر و مستندتر کند نه اینکه مسئولیت تصمیم را از داور بگیرد.
ایمنا: از نظر شما هوش مصنوعی میتواند از جایگاه ابزار تصمیمیار فراتر رود و به مرجع اصلی تصمیمگیری در داوری فوتبال تبدیل شود یا محدودیتهای فنی، زیرساختی، حقوقی و ماهیت تفسیری بعضی صحنهها، نقش آن را همچنان به کمکداور انسانی محدود خواهد کرد؟
طریقت: بدون تردید در آینده نزدیک هوش مصنوعی نمیتواند تصمیمگیرنده اصلی داوری فوتبال باشد. محدودیت فقط به زیرساختهای فنی ایران مربوط نیست. در پیشرفتهترین لیگهای جهان نیز این فناوری نقش تصمیمیار دارد. بر اساس مقررات رسمی نهاد بینالمللی قانونگذار فوتبال، تصمیم نهایی در بازبینیهای ویدئویی همواره بر عهده داور مسابقه است. سامانه میتواند صحنه مشکوک را شناسایی کند، تصاویر مناسب را برگزیند و دادههایی همچون موقعیت بازیکنان، محل برخورد یا وضعیت آفساید را ارائه دهد، اما مسئولیت صدور رای با انسان باقی میماند.
علت اصلی این محدودیت، ماهیت تفسیری بخشی از قوانین فوتبال است. تشخیص عبور کامل توپ از خط یا موقعیت مکانی بازیکن، مسئلهای عینی و قابل اندازهگیری است، اما ارزیابی شدت برخورد، بیاحتیاطی، رفتار خشونتآمیز یا تأثیر دست بر وضعیت بدن، همیشه پاسخ ریاضی و قطعی ندارد. زاویه دوربین، کیفیت تصویر و بافت صحنه نیز بر نتیجه اثر میگذارند. اگر داده ناقص یا جهتدار باشد، خروجی هوش مصنوعی هم قابل اعتماد نخواهد بود.
در ایران نیز مشکلاتی همچون کمبود دوربینهای استاندارد، ناهماهنگی کیفیت تصویربرداری ورزشگاهها، ضعف ارتباطات پایدار، محدودیت دادههای معتبر و نبود سازوکار روشن برای ارزیابی سامانه، دامنه استفاده را محدودتر میکند. با این وجود، حتی با رفع کامل این مشکلات نیز واگذاری همه تصمیمها به الگوریتم مطلوب نیست. مسئله مسئولیت نیز مطرح است؛ اگر سامانه اشتباه کند، باید مشخص شود مسئولیت تصمیم بر عهده داور، فدراسیون، سازنده سرویس هوش مصنوعی یا بهرهبردار سرویس است، بنابراین مسیر منطقی برای فوتبال ایران استفاده از هوش مصنوعی بهعنوان دستیار دقیق، سریع و قابل توضیح است و Al نباید به عنوان داور مستقل کارایی داشته باشد. این فناوری میتواند در تصمیمهای عینی نقش پررنگتری بگیرد و در صحنههای تفسیری، شواهد لازم را در اختیار داور بگذارد. چنین الگویی هم با مقررات کنونی فوتبال سازگارتر است و هم اعتماد، پاسخگویی و شأن قضاوت انسانی را بهتر حفظ میکند.
ایمنا: کلام آخر…
طریقت: اگر بخواهم این گفتوگو را خیلی کوتاه جمعبندی کنم، باید بگویم هوش مصنوعی برای داوری فوتبال فرصت مهمی است، اما فقط زمانی که با واقعبینی، شفافیت و انضباط نهادی بهکار گرفته شود. این فناوری میتواند خطا را کمتر و آموزش داوران را بهتر کند، همچنین میتواند تصمیمها را سریعتر و مستندتر سازد، اما هنوز جای قضاوت انسانی را نمیگیرد. فوتبال فقط مجموعهای از داده و تصویر نیست. بافت صحنه، فشار مسابقه، تفسیر قانون و مسئولیت تصمیم، همچنان انسانی است.
در فوتبال ایران، مسئله اصلی فقط خرید فناوری یا تولید فناوری نیست. مسئله مهمتر، ساختن زیرساخت درست، داده معتبر، استاندارد تصویربرداری، آموزش نیروی متخصص و تهیه قواعد شفاف حکمرانی فناوری است. اگر این مسیر درست طی نشود، هوش مصنوعی بیشتر به شعار تبلیغاتی تبدیل میشود تا یک ابزار حرفهای، اما اگر دقیق، تدریجی و مسئولانه پیش برویم، Al میتواند یکی از معدود حوزههایی باشد که هم کیفیت داوری را بالا ببرد و هم اعتماد عمومی را تقویت کند.
