چهارمین مجمع جهانی اخلاق هوش مصنوعی 2026 هفته گذشته به میزبانی یونسکو در ریاض به کار خود پایان داد که حضور هیئت ایرانی به ریاست حسین سیمایی وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ابعاد جدیدی از دیپلماسی علمی و فناوری کشور را در سطح بین المللی به نمایش گذاشت.
به گزارش به گزارش میهن تجارت به نقل از روابط عمومی وزارت علوم، این نشست که با حضور گسترده دولت ها، نخبگان دانشگاهی و غول های فناوری جهان برگزار شد، از یک گردهمایی فنی فراتر رفت و به صحنه تقابل دیدگاه ها درباره آینده بشریت در عصر الگوریتم ها تبدیل شد. از آنجایی که جهان به سرعت در حال حرکت به سمت حاکمیت دیجیتال است، این انجمن به دنبال پاسخ به این سوال اساسی بود که مرز بین امنیت، حریم خصوصی و اخلاق در دنیایی که هوش مصنوعی بر آن تسلط دارد کجاست و چه کسی مسئولیت عواقب ناگوار احتمالی را بر عهده دارد.
هشدار نسبت به تولد دیکتاتوری های نامرئی و انتقاد از فناوری غیر خنثی
حسین سیمایی در سخنرانی خود در این مجمع جهانی با رویکردی انتقادی به تحلیل لایه های پنهان فناوری پرداخت و تاکید کرد که فناوری هرگز خنثی نیست. وزیر علوم در این جلسه اعلام کرد: فناوری خنثی نیست و هوش مصنوعی به خودی خود عمل نمیکند؛ «الگوریتمها گاهی بیش از آنچه میسازند تخریب میکنند و پلتفرمها میتوانند به جای توسعه، منشأ آسیب شوند».
یکی از بخشهای سخنان سایمائی هشدار درباره تغییر ماهیت نظارت در عصر دیجیتال و ظهور پدیدهای به نام دیکتاتوری نامرئی بود. وی با بیان اینکه «هوش مصنوعی می تواند کنترل داده ها را به کنترل انسان ها تبدیل کند» نسبت به عواقب نظارت گسترده بر شهروندان هشدار داد. وزیر علوم در تشریح این دیدگاه افزود: حتی نظارت نیز باید محدودیت هایی داشته باشد، هر چه شفافیت و نظارت دولت ها و صاحبان قدرت بیشتر باشد، بهتر است؛ اما زمانی که نظارت بر شهروندان عادی متمرکز شود و رفتار، روابط و نیات آنها را دنبال کند، می تواند به نوعی دیکتاتوری نامرئی تبدیل شود. منجر به مهندسی رفتار اجتماعی شود.
پارادوکس در عملکرد
بخشی دیگر از گزارش های این مجمع به چالش مسئولیت شرکت های بزرگ فناوری اختصاص داشت. سیمایی در سخنان خود به تناقض آشکار در عملکرد پلتفرم های هوش مصنوعی اشاره کرد و پرسش های جدی در مورد استانداردهای دوگانه مطرح کرد. وی تصریح کرد: امروزه از داده ها در اقداماتی استفاده می شود که حقوق بشر را نقض می کند و حتی منجر به کشتار کودکان می شود، این سوال جدی است که آیا پلتفرم های هوش مصنوعی مسئول نحوه استفاده از فناوری های آنها هستند یا خیر؟
وزیر علوم با اشاره به نمونه تکان دهنده حمله به مدرسه ای در میناب و کشته شدن 168 دانش آموز، از موازین اخلاقی حاکم بر دنیای فناوری انتقاد کرد و گفت: بسیاری از چت بات ها از پاسخگویی به سوالات مربوط به خودکشی خودداری می کنند و این کار درستی است، اما از سوی دیگر می توان از هوش مصنوعی برای شناسایی دقیق و هدف قرار دادن انسان با موشک استفاده کرد. تحلیلگران بر این باورند که این سخنان انگشت اتهام را متوجه توسعهدهندگانی میکند که با شعار نوآوری بدون مرز، از پذیرش مسئولیت استفادههای نظامی و ضدانسانی محصولات خود اجتناب میکنند و ضرورت وجود یک چارچوب حقوقی بینالمللی برای پاسخگویی به این شرکتها را نشان میدهد.
شکاف دیجیتال و ضرورت حکمرانی فرهنگی
موضوع نابرابری و شکاف دیجیتال محور بحث های دیگر در چهارمین مجمع جهانی اخلاق هوش مصنوعی بود. ایران در این دیدار بر ضرورت دسترسی برابر به فناوری و حفظ هویت فرهنگی تاکید کرد. سیمایی نابرابری را یکی از چالش های اساسی این دوران دانست و خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی ممکن است بیش از هر فناوری قبلی شکاف بین کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه را افزایش دهد. وی در این زمینه تاکید کرد: کشورهای در حال توسعه باید این فرصت را داشته باشند که با توجه به زبان و فرهنگ خود سیستم های هوش مصنوعی خود را ایجاد کنند و سازمان های بین المللی نیز مسئولیت اخلاقی در کمک به تحقق این هدف دارند. فناوری باید در خدمت بشریت باشد و هوش مصنوعی باید آزادی انسان را گسترش دهد نه اینکه آن را محدود کند.
این موضع توسط کارشناسان به عنوان دفاع از حاکمیت داده تفسیر شده است. در دنیایی که الگوریتم های غربی تمایل به جذب فرهنگی دارند، تاکید بر توسعه هوش مصنوعی بومی ابزاری برای حفاظت از تنوع فرهنگی و زبانی در نظر گرفته می شود. از سوی دیگر سید کامران یگانگی از اعضای هیات علمی دانشگاه در تحلیلی درباره این موضوع معتقد است که اکنون دیپلماسی علمی به یک حوزه راهبردی در سیاست خارجی تبدیل شده است. به گفته وی، قدرت ملی کشورها دیگر تنها به زرادخانه های نظامی وابسته نیست، بلکه به قدرت پردازش داده ها و خودکفایی الگوریتمی بستگی دارد. وی تاکید می کند که ایران می تواند با ایجاد شبکه های نخبگان و مشارکت فعال در گفتگوهای بین المللی مانند یونسکو و بریکس، سهم خود را در اداره جهانی هوش مصنوعی تضمین کند.
صلح و امنیت؛ پیش نیاز توسعه فناوری مسئولانه و نفی تحریم ها
در حاشیه این نشست موضوع توانمندی های داخلی ایران و موانع پیش روی توسعه فناوری نیز مطرح شد. وزیر علوم در پاسخ به سوالی درباره اولویت های تقویت ظرفیت ایران، به تغییر اولویت ها تحت تاثیر شرایط زمانی و منطقه ای اشاره کرد. وی تصریح کرد: اگر این سوال قبل از خرداد 2025 مطرح می شد، بدون شک پاسخ من سرمایه گذاری هدفمند و پایدار در حوزه آب و انرژی خواهد بود و در گام دوم بر تقویت همکاری ها در اکوسیستم هوش مصنوعی ایران تاکید می کنم. با این حال سیمایی صلح را مبنای هرگونه پیشرفت اخلاقی دانست و از فشارهای بین المللی انتقاد کرد و تصریح کرد: امروز بر این باورم که مهمترین اولویت نه تنها برای ایران بلکه برای کل منطقه رفع اقدامات قهری یک جانبه و برقراری صلح در منطقه است و این تحریم ها غیراخلاقی است و برقراری امنیت و صلح یک ضرورت اخلاقی است.
این سخنان ارتباط عمیق بین پیشرفت علمی و ثبات سیاسی را نشان می دهد. تاکید بر غیراخلاقی بودن تحریم ها در مجمع جهانی اخلاق، پیامی روشن به جامعه بین المللی است که نمی توان همزمان اخلاق در فناوری را از بین برد و از دستیابی ملت ها به دانش و زیرساخت های حیاتی با ابزارهای اقتصادی جلوگیری کرد. در همین راستا حسین افشین معاون علمی رئیس جمهور نیز بر ضرورت اجرای قانون ملی هوش مصنوعی تاکید کرد و خاطرنشان کرد: پیشرفت در این زمینه بیش از گسترش ساختار اداری نیازمند توسعه زیرساخت ها، تربیت نیروی انسانی و دیپلماسی علمی است.
دیدگاه حکمرانی هوشمند
حسین افشین معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان رئیس جمهور نسبت به گرفتار شدن فناوری در بوروکراسی هشدار داد و بر ایجاد ساختارهای چابک تاکید کرد. وی در این خصوص گفت: باید بررسی کنیم که آیا مشکل هوش مصنوعی کشور نبود قانون و تشکیلات است یا موارد دیگری وجود دارد. به نظر من مسئله اصلی این است که باید زیرساخت های لازم را ایجاد کنیم، نیروی انسانی را تقویت کنیم و دیپلماسی بین المللی داشته باشیم تا بتوانیم در این زمینه رشد کنیم.
به گفته معاون علمی رئیس جمهور، قرار دادن هوش مصنوعی در یک ساختار کاملا سلسله مراتبی و عمودی می تواند مانع رشد آن شود. وی ابراز امیدواری کرد که سازمان ملی هوش مصنوعی به عنوان یک نهاد سیاستگذار و نظارتی عمل کند و نه یک مانع اجرایی جدید. این رویکرد درک دقیقی از ماهیت شبکه ای فناوری های جدید را نشان می دهد. در نهایت، آنچه از مجمع جهانی ریاض و تحلیل های پیرامون آن استنباط می شود، این است که ایران به دنبال یافتن جایگاه شایسته ای در نظم جهانی آینده است. نظمی که در آن علم و فناوری نه به عنوان یک ابزار منفعل، بلکه به عنوان یک نیروی فعال و تعیین کننده، سرنوشت کشور و منطقه را رقم خواهد زد و دیپلماسی علمی هوشمند، کلید گشودن این دروازه های جدید خواهد بود.
