به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، هوش مصنوعی به تدریج جایگاه خود را در بخش های مختلف نظام سلامت باز کرده است. از تجزیه و تحلیل تصاویر پزشکی و شناسایی الگوهای مرتبط با بیماری ها تا کمک به ارزیابی وضعیت بیماران و پیشنهاد روش های درمانی. این فناوری با توانایی پردازش حجم زیادی از اطلاعات می تواند نقش موثری در تصمیم گیری های پزشکی ایفا کند، اما ورود آن به فرآیند درمان سوالاتی را درباره محدودیت های اعتماد به خروجی سیستم ها و نحوه پاسخگویی در صورت بروز خطا ایجاد می کند.
در حوزه پزشکی، اشتباه در تشخیص یا انتخاب روش درمانی ممکن است عواقب جدی برای بیمار داشته باشد. در چنین شرایطی تعیین مسئولیت قانونی همیشه آسان نیست، زیرا خطا می تواند مربوط به تصمیم پزشک، نقص فنی نرم افزار، کیفیت نامناسب داده های آموزشی یا استفاده نادرست از سیستم باشد و بررسی هر مورد مستلزم شناسایی منبع خطا و ارزیابی نقش هر یک از عوامل دخیل در فرآیند تشخیص و درمان است.
در نظام حقوقی کشور قوانین موجود در خصوص مسئولیت و جبران خسارت پزشکی می تواند مبنای رسیدگی به پرونده های مرتبط با هوش مصنوعی باشد. ماده 495 قانون مجازات اسلامی نیز به مسئولیت پزشک در صورت صدمه به بیمار در چارچوب شرایط و استثنائات مقرر پرداخته است. استفاده از ابزار هوشمند به خودی خود به معنای واگذاری مسئولیت حرفه ای پزشک به سیستم نیست و در کنار آن، حق بیمار در دریافت اطلاعات کافی، آگاهی از روش های تشخیصی و درمانی و تصمیم گیری آگاهانه حائز اهمیت است.
در سطح بین المللی، گسترش استفاده از هوش مصنوعی توجه قانونگذاران و نهادهای تخصصی را به ضرورت نظارت و مدیریت ریسک افزایش داده است. در اتحادیه اروپا برخی از سیستم های مرتبط با تجهیزات پزشکی با توجه به نوع کاربرد و شرایط قانونی ممکن است در گروه سیستم های پرخطر و مشروط به الزامات خاصی قرار گیرند. این رویکرد بر اهمیت ایمنی، نظارت انسانی و پاسخگویی تاکید دارد. مسائلی که با توسعه هوش مصنوعی در پزشکی برای نظام حقوقی ایران اهمیت بیشتری پیدا می کند.
هوش مصنوعی در پزشکی; اگر خودرو اشتباه کند، چه کسی پاسخگوست؟
سیدمحمدهادی حسینی مرام، حقوقدان و محقق حقوق خصوصی وی در گفت و گو با خبرنگار به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه هوش مصنوعی وارد اتاق معاینه شده اما هنوز مسئولیت پزشک را برطرف نکرده است، گفت: امروزه هوش مصنوعی می تواند در تشخیص بیماری، تجزیه و تحلیل تصاویر پزشکی، پیشنهاد روش های درمانی و حتی ارزیابی وضعیت بیمار به پزشک کمک کند، اما از نظر حقوقی این سوال مهم مطرح می شود که اگر سیستم آسیب دیده و هوش مصنوعی تشخیص داده می شود، چه کسی مسئول است؟
وی با بیان اینکه در نظام حقوقی هنوز قانون جامع و مستقلی که مسئولیت ناشی از خطای هوش مصنوعی پزشکی را مشخص کند وجود ندارد و لذا باید از ضوابط موجود استفاده کرد، افزود: ماده 495 قانون مجازات اسلامی در خصوص مسئولیت پزشک مقرر می دارد که اگر پزشک در حین معالجه موجب ضرر و زیان یا صدمه بدنی شود، ضامن است ضامن در شرایطی که عمل او مطابق مقررات یا موازین قانونی باشد. بنابراین نمی توان از هوش مصنوعی استفاده کرد. او صرفاً آن را وسیله ای برای انتقال مسئولیت از پزشک به دستگاه می دانست.
این حقوقدان و محقق حقوق خصوصی با بیان اینکه پزشک نمی تواند بگوید «هوش مصنوعی این تشخیص را داده است» و مسئولیت حرفه ای خود را رها کند، تصریح کرد: یکی از اصول مهم در استفاده از هوش مصنوعی در پزشکی باید این باشد که هوش مصنوعی ابزار تصمیم گیری برای پزشک باشد نه جایگزین مسئولیت حرفه ای او و این موضوع ارتباط مستقیمی با حقوق بیمار در کشور دارد. در منشور حقوق بیمار بر ارائه خدمات سلامت بر اساس دانش روز، برتری منافع بیمار، ارائه اطلاعات کافی و حق تصمیم گیری آزادانه و آگاهانه بیمار تاکید شده است و بیمار حق دارد از روش های تشخیصی و درمانی، نقاط قوت و ضعف و عوارض احتمالی اطلاعات دریافت کند.
با بیان اینکه اگر هوش مصنوعی در فرآیند تشخیص یا درمان نقش موثری داشته باشد، به نظر می رسد شفافیت استفاده از آن نیز باید بخشی از روابط حرفه ای پزشک و بیمار باشد، ادامه داد: در موردی که هوش مصنوعی دخیل است، ممکن است عوامل متعددی در کنار هم وجود داشته باشد، از جمله پزشک، بیمارستان یا مرکز درمانی، شرکت سازنده نرم افزار و حتی مجموعه ای که داده های مورد استفاده برای آموزش سیستم را فراهم کرده است.
فرمود: باید مشخص شود که خطا در کدام مرحله رخ داده است; آیا دکتر بدون بررسی مناسب به خروجی سیستم اعتماد کرد؟ آیا نرم افزار از ابتدا استانداردهای لازم را نداشت؟ آیا داده های آموزشی ناقص یا مغرضانه بود؟ یا استفاده از سیستم برای آن نوع تصمیمات پزشکی مجاز و مناسب نبود؟
ورود جدی هوش مصنوعی به پزشکی قانونگذار را وادار می کند تا مسئولیت بازیگران مختلف این زنجیره را به وضوح مشخص کند
این حقوقدان و پژوهشگر حقوق خصوصی با بیان اینکه در قوانین جاری کشور می توان از قواعد موجود مسئولیت پزشکی و ضوابط عمومی جبران خسارت برای تحلیل این موارد استفاده کرد، افزود: به نظر می رسد ورود جدی هوش مصنوعی به پزشکی قانونگذار را وادار می کند تا به وضوح مسئولیت بازیگران مختلف این زنجیره را مشخص کند.
حسینی مرام افزود: در اروپا و آلمان هوش مصنوعی پزشکی در منطقه پرخطر قرار گرفته و نظارت انسانی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در اتحادیه اروپا، قانون هوش مصنوعی رویکرد سختگیرانه‌تری را در قبال سیستم‌هایی اتخاذ می‌کند که می‌تواند خطری جدی برای سلامت، ایمنی یا حقوق اساسی انسان ایجاد کند. سیستم‌های هوش مصنوعی مرتبط با تجهیزات پزشکی را گاهی می‌توان به عنوان سیستم‌های پرخطر طبقه‌بندی کرد و با نیازهای بیشتری مواجه شد. در سال 2026 آلمان نیز قانون ملی KI-MIG را برای اجرای مقررات اتحادیه اروپا در زمینه هوش مصنوعی تصویب کرد و پیام این رویکرد روشن است که هر چه تصمیم هوش مصنوعی بیشتر با زندگی و سلامت انسان مرتبط باشد، نمی توان آن را نرم افزاری عادی و کم خطر دانست.
وی ادامه داد: فرانسه نیز به سمت یک اصل مهم حرکت کرده است که هوش مصنوعی می تواند به پزشکان کمک کند اما نباید مسئولیت انسان را از بین ببرد. در فرانسه استفاده از هوش مصنوعی در حوزه سلامت همراه با مقررات اروپایی و قوانین داخلی با موضوع حفاظت از داده های سلامت و مسئولیت پزشکی مورد توجه قرار گرفته است. کمیسیون ملی انفورماتیک و آزادی فرانسه (CNIL) همچنین بر الزامات مربوط به چرخه استفاده از داده های سلامت در سال 2026 برای توسعه و ارزیابی سیستم های هوش مصنوعی در حوزه سلامت تاکید کرده است.
این حقوقدان و پژوهشگر حقوق خصوصی خاطرنشان کرد: از سوی دیگر آکادمی ملی پزشکی فرانسه در بحث مسئولیت پزشکی و هوش مصنوعی اعلام کرده است که معرفی هوش مصنوعی اصول سنتی مسئولیت پزشکی را از بین نمی برد و بر اطلاع رسانی به بیمار، اعتبار سنجی داده ها و نظارت انسانی پزشک تاکید کرده است و به نظر می رسد این اصل در حال شکل گیری است که هوش مصنوعی ممکن است به عنوان ابزاری برای محافظت از مسئولیت، اجتناب شود.
هوش مصنوعی می تواند قابلیت های جدیدی را برای تشخیص و درمان بیماری ها ارائه دهد، اما استفاده از آن در حوزه سلامت، نیاز به پاسخگویی به خطاهای احتمالی را برطرف نمی کند. با پررنگ تر شدن نقش سیستم های هوشمند در تصمیم گیری های مربوط به زندگی و سلامت انسان، تعیین حدود مسئولیت و ایجاد مکانیسم های روشن برای مقابله با آسیب های احتمالی اهمیت بیشتری پیدا می کند.
در بررسی خطاهای مربوط به این فناوری، بدون ارزیابی شرایط هر مورد، نمی توان مسئولیت را تنها به عهده پزشک یا سازنده نرم افزار گذاشت. روش استفاده از سیستم، میزان بررسی مستقل خروجی آن، کیفیت فنی محصول و سازگاری استفاده از آن با تصمیم پزشکی مورد نظر از جمله عواملی هستند که می توانند در ارزیابی مسئولیت نقش داشته باشند. تعیین مسئولیت نهایی باید بر اساس شواهد و قوانین قابل اجرا باشد.
حفظ حقوق بیمار نیز نیازمند شفافیت در فرآیند تشخیص و درمان است. ارائه اطلاعات کافی در مورد روش های مورد استفاده، توجه به محدودیت های سیستم های هوشمند و رعایت الزامات حفاظت از داده های سلامت، می تواند به تصمیم گیری آگاهانه تر و تقویت اعتماد بیمار کمک کند. در این میان نظارت انسانی باید جایگاهی اساسی داشته باشد تا خروجی هوش مصنوعی بدون ارزیابی متناسب با وضعیت بیمار مبنای تصمیم گیری قرار نگیرد.
توسعه هوش مصنوعی پزشکی نیازمند چارچوبی است که از نوآوری پشتیبانی کند و در عین حال ایمنی و مسئولیت پذیری بیمار را تضمین کند. تبیین مسئولیت پزشکان، مراکز درمانی و تولیدکنندگان فناوری در کنار تقویت سازوکارهای رسیدگی به خسارات، می تواند ابهامات را در موارد آتی کاهش دهد. فناوری ممکن است ابزارهای تصمیم گیری را متحول کند، اما نیاز به حمایت از بیمار و پاسخگویی در مورد پیامدهای تصمیمات درمانی همچنان پابرجاست.
منبع : به گزارش میهن تجارت
