یکی از عناصر ماندگار هر ملتی که ارتباط تنگاتنگی با ذائقه فرهنگی آنها دارد، بازی های سنتی است که در دل تاریخ در حال ظهور است. هیچ کس دقیقاً نمی داند که بازی ها از چه زمانی و از کجا شروع شده اند و چه کسی یا چه کسی آن را آغاز کرده است، اما گاهی اوقات این بازی ها از آثار ادبی، هنری و پژوهشی بیرون آمده اند که می توان به برخی از آنها پی برد.
به گزارش ایسنا، تاکنون در ایران، اشیاء باستانی زیادی از خاک بیرون آمده اند; اشیایی که در مقبره ای پیدا نشدند تا هویت خاصی پیدا کنند و نوشته ای با آنها نبود تا دلیل ساخت آنها را برای ما روشن کند. اشیایی که یا در ابعاد کوچک ساخته شده اند یا نقش و طرحی کودکانه دارند و یا حدس می زنند که ابزار بازی هستند. این آثار شامل طیف وسیعی از ظروف سفالی کوچک با روش های ساختگی ناشیانه، مجسمه های کوچک سفالی و فلزی انسان و حیوان، مجسمه های چرخدار و مجسمه های مادران با کودکان در آغوش می باشد که همگی با توجه به شرایط زمانی به نوعی یادآور بازی های کودکانه هستند. آن دوره
ایران کشوری با قدمت چند هزار ساله است که باید اسباب بازی های هم سن و سال داشته باشد اما سابقه ای در این زمینه ثبت نشده است. اگر چه نبود تاریخ مشخص دلیلی بر نبود اسباب بازی در دوران باستان این سرزمین نیست. اکتشافات باستان شناسی که تاکنون در نواحی مارلیک، رودبار، لرستان، بیشاپور فارس، تل باکون فارس، کرمانشاه و شهر سوخته انجام شده است، اسناد قابل اعتمادی برای اثبات این ادعاست که اسباب بازی وسیله محبوب کودکان آن زمان بوده است. اشیاء کشف شده در این مناطق بیشتر مربوط به هزاره اول و دوم قبل از میلاد است که کم و بیش با تاریخ ایران منطبق است. به عنوان مثال، یکی از قدیمی ترین بازی های فکری جهان، «تخته بازی» و مهره ها و تاس های بازی، مشابه نمونه های کشف شده در جیرفت، از داخل یکی از مقبره های محوطه باستانی عصر برنز شهر سوخته به دست آمده است. (کیلومتر 57 جاده زابل – زاهدان).
از اسباببازیهای کودکان ایرانی در دوران جاهلیت اطلاعات زیادی در دست نیست، اما پس از شکلگیری خط و خط، برخی از نویسندگان دورههای پس از اسلام نام برخی از اسباببازیها مانند طبل، بوگل، گرد را جستوجو کرده و از آن در امان ماندهاند. و اسب جوبی ذکر کرده اند
در ساخت اسباب بازی های باستانی در ایران، استفاده از موادی مانند سفال، برنز، شیشه و … به چشم می خورد که در ظرافت و کارایی اسباب بازی تاثیر دارد; به عنوان مثال، در دوره های مختلف تاریخی، اسباب بازی ها از خشت و برنز و با پیشرفت های بیشتر از نقره و شیشه برای طبقه ثروتمند جامعه ساخته شده است.
انواع مختلفی از اسباب بازی ها وجود دارد. آنها ممکن است از اقلام پیش پا افتاده یا پیچیده ساخته شوند و تکه ها و تکه های زیادی داشته باشند. اسباب بازی ها فقط برای بازی در نظر گرفته نشده اند. بلکه بیشتر عملکرد آن یا حتی بحث آموزش از طریق شبیه سازی موجودات مورد توجه بوده است. اسباب بازی هایی مانند موش سفالی، مجسمه های کوچک برنزی و گوزن های یافت شده در تپه مارلیک، همگی برای آشنایی کودکان با محیط اطراف، شناخت موجودات و رشد قوه تخیل کودکان است. از نظر فرم، با توجه به استفاده آموزشی از اسباببازیهای ابتدایی و شبیهسازی دنیای اطراف، اسباببازیها در ابتدا سادهترین و ملموسترین شکل ممکن را داشتند و با گذشت زمان و پیشرفت و تکامل انسان، شاهد ظرافتتر شدن آن هستیم. و اشکال دقیق این وسایل نسبت به گذشته که در ادامه به 5 نمونه از اسباب بازی های باستانی اشاره می کنیم.
*دوچرخه*
این نوع فیگور یادآور اسباب بازی های امروزی مانند ماشین است که بچه ها با حرکت دادن آن ها تحرک بیشتری را تجربه می کردند. ساخت این وسایل متحرک از سفال و فلز مانند نقش مفرغی کشف شده در مارلیک در سه هزار سال پیش در نواحی شمالی ایران رایج بوده است. چهره هایی که نمونه های آنها در موزه های مصر و یونان به نمایش درآمده است.
*شکل آهو*
نمونههای مختلفی از پیکرههای حیوانات وجود دارد که به روشهای مختلف در بیوسفر ایران ساخته شدهاند که شاید به نوعی برای آشنایی کودکان با محیط طبیعی اطرافشان ساخته شده باشد. نمونه اش مجسمه مفرغی کشف شده در مارلیک گیلان است که قدمت آن به سه هزار سال پیش می رسد.
*موش سفالی*
این جسد سفالی به شکل موش در بیشاپور کشف شده و متعلق به 900 سال پیش است. ابعاد آن فقط 8.5 در 5.7 سانتی متر است که احتمال اسباب بازی بودن آن را بیشتر تقویت می کند. از آنجایی که شناخت این حیوانات برای کودک و بازی با آنها نقش اساسی در آشنایی کودک با موجودات اطراف خود دارد، می توان پذیرفت که روش های مختلف آشنایی کودکان با این گونه حیوانات از قدیم الایام مورد توجه بوده است.
*جسم کوچک*
با توجه به اینکه برخی از این مجسمه ها در مقبره ها و اماکن مقدس باستانی کشف نشده اند، این نظریه را تقویت می کند که جنبه بازی و استفاده از این مجسمه های کوچک برنزی بر جنبه های آیینی و تزئینی آنها ارجحیت دارد. این مجسمه های جانوری که قدمت آن ها به چهار هزار سال پیش می رسد در لرستان کشف شده است.
*جغجغه سفالی*
این اثر احتمالا جغجغه ای به شکل بدن حیوانی به ارتفاع 3/5 سانتی متر متعلق به دوره ایلامی است و در شوش کشف شده است. این مثال در کنار بسیاری از نمونههای دیگر که شکل حیوانی دارند، توجه کودکان را بیشتر به خود جلب میکرد یا شاید نشاندهنده رفاه بیشتر خانواده و طبقه اجتماعی بالاتر کودک بودند، زیرا از نظر ساختار ارزش بیشتری داشتند تا سادهتر. جغجغه ها
به طور کلی، در طول تاریخ، اسباب بازی ها بیشترین تأثیر را بر کودکان در حوزه اجتماعی داشته اند. رشد مهارت های ارتباطی و اجتماعی کودک، یادگیری نحوه رفتار با دیگران، افزایش انگیزه همکاری و مشارکت، تقویت حس احترام و ارزش قائل شدن برای خود و دیگران، رشد اعتماد به نفس و افزایش توانایی و ابراز وجود از جمله این موارد است. مهم ترین فواید و تاثیرات مثبتی که کودک در استفاده از آن دارد اکثر اسباب بازی ها از آن بهره مند شده اند. از سوی دیگر اسباب بازی ها در زمینه های شناختی، عاطفی و جسمی بر ذهن و جسم کودکان تأثیر گذاشته است.
بخشی از این گزارش با استفاده از اطلاعات «کتاب تاریخ و فرهنگ ایران»، «دانشنامه اسباب بازی های تهران قدیم» و مقاله «تاریخ تاریخی اسباب بازی تمدن ایران باستان» نوشته شده است.
