استاد پژوهشکده بین المللی لرزه نگاری می گوید: آتشفشان تفتان که به شدت در حال فرسایش است، سابقه طولانی فعالیت آتشفشانی دارد که به دوره پلیوسن و کواترنر برمی گردد، اگرچه در تاریخ معاصر هیچ فوران مستندی ثبت نشده است، اما فعالیت مستمر دودکش ها و داده های ماهواره ای جدید احتمال بیداری مجدد آن را افزایش داده است.
به گزارش به گزارش میهن تجارت، فعال شدن احتمالی آتشفشان تفتان در جنوب شرق ایران پس از حدود ۷۰۰ هزار سال سکوت، توجه محافل علمی و رسانه ای را به خود جلب کرده است. مقاله ای که اخیراً در مجله معتبر Geophysical Research Letters منتشر شده است نشان می دهد که زمین نزدیک قله تفتان در 10 ماه گذشته 9 سانتی متر بالا رفته است. تغییری که به گفته محققان می تواند نشانه ای از افزایش فشار گاز در زیر سطح آتشفشان باشد.
این در حالی است که سازمان زمین شناسی ایران در بیانیه ای رسمی اعلام کرد که «هیچ مدرکی دال بر فعال شدن آتشفشان تفتان نداریم» و تاکید کرد که آتشفشان های ایران -از جمله تفتان، دماوند، بزمان، سبلان و سهند- در گروه نیمه فعال طبقه بندی می شوند. به گفته مدیرکل دفتر مخاطرات زمین شناسی، هیچ گونه نشانه ای مبنی بر فعالیت غیرعادی در گسل ها و یا انتشار گازهای غیرعادی از دهانه تفتان مشاهده نشده است، اما نظارت مستمر آتشفشان ها ضروری است.
در این میان دکتر مهدی زارع محقق و استاد پژوهشگاه بین المللی لرزه نگاری ضمن بررسی علمی و خطرات احتمالی این پدیده می گوید: آتشفشان تفتان که به شدت فرسایش یافته است، با قله ای کلاه مانند، دارای سابقه طولانی فعالیت آتشفشانی است که به دوران پلیوسن و کواترنری ثبت نشده است. پیوسته فعالیت دودکش ها و داده های جدید ماهواره ای احتمال بیداری مجدد آن را افزایش داده است. تفتان بخشی از قوس آتشفشانی مکران است. منطقه ای ناشی از فرورانش پوسته اقیانوسی که با انتشار مایعات و تولید ماگما آتشفشان هایی مانند تفتان، بوزمان و سلطان را تشکیل داده است.
مشروح این گفتگو را در ادامه بخوانید:
* فعالیت اخیر کوه تفتان دقیقاً چه نوع فعالیتی است؟
فوران آتشفشان یک فاجعه طبیعی است که می تواند خطرات جانی و مالی را برای ساکنان مجاور به همراه داشته باشد. آخرین فعالیت تفتان حدود 53 سال پیش انجام شد و انتشار گاز از دریچه آن در سال های 2023-2024 نگرانی هایی را برانگیخت. با تجزیه و تحلیل داده ها، ناهنجاری های واضحی مشاهده می شود، اما برخی از آنها مربوط به تغییرات آب و هوایی در منطقه است. نظارت دقیق تر با داده های زمین شناسی و ژئوفیزیک می تواند ارتباط سایر ناهنجاری ها را با فعالیت آتشفشانی روشن کند.
* بالا آمدن 9 سانتی متری زمین نزدیک قله تفتان چه معنایی دارد؟
شواهد به فرآیندهای داخلی به عنوان محتمل ترین علت ارتفاع اوج اشاره می کنند. احتمالاً مخزن ماگما در عمق 3.5 تا 9 کیلومتری دلیل مستقیم آن نیست. سیستم هیدروترمال کم عمق تفتان که توسط سیستم ماگما هدایت می شود، بیشتر با فومارول ها، کانی های دگرگونی و چشمه های آب گرم سطحی مرتبط است.
* تاریخچه تاریخی یا زمین شناسی فعالیت های آتشفشانی تفتان چه می گوید؟
تفتان به شدت فرسایش یافته و برآمدگی های برجسته از قله آن بیرون زده است. این فرسایش نشان دهنده سابقه طولانی فعالیت همراه با دوره های عدم فعالیت است. ساختار اصلی آن در دوره پلیوسن و کواترنر شکل گرفته است و آخرین فعالیت فوران تایید شده مربوط به هولوسن (حدود 11700 سال پیش) است.
* آیا شواهدی از فوران های گذشته وجود دارد؟
در اسناد تاریخی هیچ فوران مستندی وجود ندارد، اما فعالیت مداوم دودکش ها ماهیت فعال آن را تأیید می کند.
*با این وجود احتمال وقوع زلزله یا تغییرات لرزه ای در اطراف تفتان وجود دارد؟
مطالعه ای که توسط محمدحسین محمدنیا، دانشجوی دکترای دانشگاه هنگ کنگ انجام شد، نشان داد که تفتان بیش از آنچه قبلا تصور می شد فعال است. او یک دوره اوج صعود سریع را طی 10 ماه (از جولای 2023 تا می 2024) ثبت کرد که با افزایش انتشار گاز همراه بود. در همین مدت زلزله ای به بزرگی 4.6 ریشتر در 24 کیلومتری جنوب شرقی زاهدان (در 29 آبان 1392) رخ داد که احتمالاً مربوط به منظومه آتشفشانی تفتان بوده است. منطقه مکران از نظر لرزه خیزی بسیار فعال است و سابقه زمین لرزه های عظیم مگا راست مانند زلزله 1945 با بزرگای 8.1 ریشتر را دارد.
* چه نوع گازهایی ممکن است از فعالیت آتشفشانی تفتان آزاد شود؟
گازهایی مانند دی اکسید گوگرد (SO2)، سولفید هیدروژن (H2S)، کلرید هیدروژن (HCl)، هیدروژن فلوراید (HF) و دی اکسید کربن (CO2).
این پدیده چه تهدیدی برای سلامت عمومی ایجاد می کند؟
انتشار این گازها می تواند خاک را اسیدی، پوشش گیاهی را نابارور کند و سلامت انسان و حیوانات را تهدید کند. تجمع فلوراید در خاک منجر به فلوئوروزیس در دام می شود و مه اسیدی ناشی از گازها باعث مشکلات تنفسی و کاهش دید در اطراف قله می شود.
* آیا این فعالیت می تواند بر منابع آب زیرزمینی یا کیفیت خاک منطقه تأثیر بگذارد؟
بله، گازهای آتشفشانی با آب باران یا رطوبت خاک ترکیب می شوند و اسیدهای قوی تشکیل می دهند که خاک را از نظر مواد مغذی فقیر و اسیدی می کند. این فرآیند عناصر مفید را شسته و فلزات سنگین را در خاک آزاد می کند. دی اکسید کربن همچنین می تواند در منافذ خاک انباشته شده و ریشه گیاهان را خفه کند.
* در منطقه تفتان چه نظارتی باید انجام شود؟ آیا سیستم های هشدار اولیه در این زمینه وجود دارد؟
پایش باید شامل داده های لرزه ای، اندازه گیری گاز، تصاویر ماهواره ای و تحلیل های ژئوفیزیکی باشد. سیستم های هشدار سریع باید بر اساس پایش مستمر گازها، تغییرات سطحی و لرزه خیزی منطقه طراحی شوند. تفتان به دلیل جرم ثابت بخار و گاز شناخته شده است و این ویژگی ها باید با دقت بیشتری بررسی شوند.
* آیا می توان فعالیت اخیر تفتان را به تغییرات اقلیمی یا جابجایی پوسته زمین نسبت داد؟
برخی از ناهنجاری های مشاهده شده، مانند تغییرات دما و چگالی الکترون، با تغییرات آب و هوایی در منطقه مرتبط است. اما سایر ناهنجاری ها ممکن است مربوط به فرآیندهای داخلی مربوط به سیستم آتشفشانی باشد. برای تشخیص دقیق تر، داده های ترکیبی و تجزیه و تحلیل های چند متغیره مورد نیاز است.
* به طور کلی فعالیت های آتشفشانی جنوب شرق ایران با سایر پدیده های زمین ساختی منطقه چه ارتباطی دارد؟
تفتان حاصل مستقیم زون فرورانش مکران است. این منطقه با گوه برافزایشی ضخیم و خروج مایعات از پوسته هیدراته اقیانوسی باعث تولید ماگما و تشکیل آتشفشان هایی مانند تفتان و بوزمان شده است. این قوس آتشفشانی به موازات آتشفشان سلطان در شرق پاکستان امتداد دارد و منطقه ای بسیار پویا با لرزه خیزی بالا و گسل های فعال متعدد در نظر گرفته می شود.
منبع: خبرآنلاین
