اسنپ‌بک زیر چرخ دیپلماسی جهانی

به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، همزمان با فعال شدن سازوکار «اسنپبک» توسط تروئیکای اروپایی و آمریکایی در برجام که از لغو کامل شش قطعنامه تحریمی علیه ایران جلوگیری کرد، تهران، پکن و مسکو به این اقدام واکنش نشان دادند. در این رابطه نماینده روسیه اعلام کرد که رویه اعمال شده خارج از قواعد قانونی برجام بوده و به رسمیت شناخته نمی شود.

پیشتر ایران، چین و روسیه در اوایل شهریور ماه در نامه ای به رئیس دوره ای شورای امنیت از اقدام غیرقانونی ترویکا و آمریکا خبر داده و تاکید کرده بودند که رئیس شورا وظیفه ای برای اعلام بازگشت تحریم ها ندارد.

دیروز پس از گذشت حدود یک ماه از این واکنش ها، ایران طی نامه ای به دبیرکل سازمان ملل متحد و رئیس شورای امنیت، پایان رسمی قطعنامه 2231 را اعلام کرد. وزارت امور خارجه کشورمان در اطلاعیه ای اعلام کرد: با پایان رسمی برجام و قطعنامه 2231 در 26 مهر 1404، موضوع هسته ای ایران باید از دستور کار شورای امنیت خارج شود.

این تحولات میدان جدیدی از رقابت سیاسی بین غرب و شرق بر سر بازگشت یا لغو تحریم ها ایجاد کرده است. طرف غربی با بسیج متحدان خود در تلاش برای مشروعیت بخشیدن به قطعنامه های شش گانه تحریم احیا شده است، در حالی که ایران و متحدان شرقی اش به دنبال تثبیت رفع تحریم ها و تضمین مشروعیت حقوقی و سیاسی خود هستند.

کارشناسان حقوق بین الملل معتقدند نقض قراردادهای بین المللی از سوی طرف غربی، صحت تصمیمات شورای امنیت را زیر سوال برده و زمینه را برای چانه زنی های سیاسی پشت پرده فراهم کرده است. اقدام ایران، روسیه و چین همچنین فرصت جدیدی برای تداوم همکاری های اقتصادی و امنیتی تهران و کشورهای بلوک شرق فراهم می کند و استفاده ابزاری از برجام را برای منافع غرب به چالش می کشد.

روز گذشته سید عباس عراقچی معاون سیاسی وزیر امور خارجه در نامه ای به دبیرکل سازمان ملل متحد و رئیس شورای امنیت اعلام کرد: قطعنامه 2231 (2015) شورای امنیت بر اساس مفاد صریح آن به طور قطعی منقضی شده و در 27 مهرماه 1394 فسخ شده است.

عراقچی در این نامه به بند 8 قطعنامه 2231 بر اساس این بیانیه آمده است: «10 سال پس از توافق برجام، به ترتیبی که در برجام تعیین شده است، باید تمامی مفاد این قطعنامه لغو شود و هیچ یک از قطعنامه های مذکور در بند 7 (همان شش قطعنامه تحریمی قبلی) اجرا نشود. بر اساس این بند، شورای امنیت بررسی موضوع هسته ای ایران را به پایان رسانده و موضوع «عدم اشاعه» نیز از فهرست دستور کار شورا حذف شده است.

عراقچی همچنین با انتشار پستی در شبکه های اجتماعی اعلام کرد: ایران به عنوان یکی از امضاکنندگان معاهده NPT تنها به حقوق و تعهدات خود در این معاهده پایبند خواهد بود. وی ضمن تاکید بر پایان نظارت فراپادمانی برجام، تصریح کرد: همکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی تنها در چارچوب توافق جامع پادمان و بر اساس قانون اخیر مصوب مجلس ایران ادامه خواهد داشت. بر اساس این قانون، تصمیم گیری در مورد هماهنگی و مجوز بازرسی های نمایندگی از تاسیسات هسته ای به شورای عالی امنیت ملی اختصاص داده شده است

دلایل ایران برای غیرقانونی دانستن اسنپ بک

ایران دو استدلال اصلی برای مشروعیت زدایی از فعال سازی مکانیسم snapback ارائه می کند. اول اینکه طرف های اروپایی مانند آمریکا به تعهدات خود عمل نکرده اند و حتی با اعمال تحریم های جدید علیه برجام عمل کرده اند. بنابراین آنها حق ندارند ایران را متهم کنند. دوم، فعال سازی اسنپ بک مسیر قانونی در برجام را طی نکرده است. بر اساس برجام، هر طرفی غیر از آمریکا که رسماً از این توافق خارج شده است، ابتدا باید به این توافق شکایت کند. کمیسیون مشترک برجام و در صورت عدم رفع مشکل پس از حداکثر 35 روز موضوع به شورای امنیت ارجاع خواهد شد.

ایران، روسیه و چین در حال حاضر ضمن به رسمیت شناختن بازگشت قطعنامه‌های تحریم‌ها، تاکید می‌کنند که قطعنامه ۲۲۳۱ هیچ اختیار یا اختیاری به دبیرکل یا دبیرخانه سازمان ملل برای اعلام، اجرا یا بازگرداندن قطعنامه‌هایی که طبق بند ۸ عملیاتی فسخ شده‌اند، نمی‌دهد. این اقدام تهران، روسیه و پکن چالشی جدی برای تحریم‌ها و تحریم‌ها ایجاد کرده است. عرصه روابط بین الملل حول موضوع هسته ای ایران.

اجرای مکانیسم بازگشت فوری برای بازگرداندن قطعنامه های شش گانه تحریمی شورای امنیت علیه ایران، بیش از همه توسط وزنه های سیاسی وظایف به جای اسناد قانونی تعیین می شود. کشورهای غربی که ایران را به عدم پایبندی به برجام متهم می کنند، در حالی که خود این کشورها از ابتدا تعهدات خود را زیر پا گذاشته اند، باعث شد اجماع جهانی علیه ایران به هم بخورد و حتی در شورای امنیت نیز از 15 کشور تنها 11 کشور از بازگشت تحریم ها حمایت کردند.

دو کشور چین و روسیه به قطعنامه پیشنهادی رئیس شورا برای تعلیق تحریم ها رای مثبت دادند و پس از رای ندادن به آن، قطعنامه دیگری ارائه کردند. پاکستان و کره جنوبی نیز به عنوان اعضای غیردائم شورای امنیت رای ممتنع دادند و 11 عضو دیگر به آن نپیوستند. این عدم اجماع نشان داد که ظرفیت سیاسی برای ایران وجود دارد دیپلماسی فعال جلوگیری از پایبندی کشورهای جهان به قطعنامه های شش گانه تحریمی.

در همین راستا، وزیر امور خارجه ایران در نامه ای به دبیرکل سازمان ملل متحد و رئیس شورای امنیت، تصمیم 121 کشور عضو را اعلام کرد. حرکت بدون تعهد اعلام کرد که قطعنامه 2231 تمام شده تلقی می شود. عراقچی نوشت: در نوزدهمین نشست وزرای خارجه جنبش عدم تعهد در روزهای 15 و 16 اکتبر در کامپالا، 121 کشور عضو در سند نهایی خود بر خاتمه به موقع قطعنامه 2231 تاکید کردند.

از سوی دیگر کشورهای غربی برای مشروعیت بخشیدن به تصمیم خود اقدامات سیاسی انجام دادند. اتحادیه اروپا روز شنبه در بیانیه ای اعلام کرد که چندین کشور غیرعضو از جمله آلبانی، بوسنی و هرزگوین، ایسلند، مولداوی، مونته نگرو، مقدونیه شمالی، نروژ، صربستان و اوکراین با بازگرداندن تحریم های هسته ای علیه ایران موافقت کرده اند و این اقدام را نشانه «تعهد مشترک کشورها برای حمایت از تصمیم شورای اروپا» خواند.

این معادل سیاسی این نشان می دهد که بندهای قطعنامه 2231 به تنهایی مشروعیت ایجاد نکرده و اکنون بلوک شرق شامل ایران، چین، روسیه و کشورهای غربی در تلاش هستند تا حمایت سیاسی و دیپلماتیک تفسیر آنها از قطعنامه را مشروعیت بخشند.

اقدام چین، روسیه و جنبش عدم تعهد

عدم به رسمیت شناختن بازگشت تحریم ها به این معناست که آنها خود را متعهد به اجرای تحریم ها نمی دانند و با اعلام علنی این موضع، همکاری های اقتصادی و امنیتی آینده با ایران را مشروع می دانند. این امر همچنین قدرت دیپلماتیک آنها را در برابر اتهامات عدم پایبندی به معاهدات بین المللی افزایش می دهد، در حالی که کشورهای غربی قبلاً با اقدامات یکجانبه علیه ایران مشروعیت شورای امنیت را به چالش کشیده اند.

اگرچه بیشتر تحریم ها یک جانبه است، اما غرب با احیای قطعنامه های شش گانه شورای امنیت، سعی در مشروعیت بخشیدن به تحریم های یکجانبه دیگر و تشویق کشورها به همسویی دارد. اقدام چین، روسیه و جنبش غیرمتعهدها در اعلام غیرقانونی استرداد قطعنامه ها، علاوه بر مهار یکجانبه گرایی غرب، نشان می دهد که تصمیمات آتی شورای امنیت مستلزم حمایت سیاسی فراتر از تصمیمات قانونی است. این نتیجه سال ها استفاده ابزاری کشورهای غربی از نهادهای بین المللی است.