اندیشکده «شورای آتلانتیک» در مقاله ای به قلم آنجلا استنت نوشت: روسیه و ایران در طول تاریخ روابط پیچیده و گاه خصمانه داشته اند. اما از فوریه 2022 به بعد، ایران به یکی از حامیان حیاتی جنگ روسیه تبدیل شده است. این کشور با تهیه پهپادهایی که زیرساخت های اوکراین را تخریب کرده اند، نقش مهمی در تداوم جنگ ایفا کرده است. ایران – مانند چین، کره شمالی و روسیه – به دنبال به چالش کشیدن نظم بین المللی به رهبری ایالات متحده است.
به گزارش سرویس بین الملل «میهن تجارت»، در ادامه این مقاله آمده است: در طول قرون متمادی، امپراتوری های ایران و روسیه رقیب سرسختی بودند و در قرن 18 و 19 میلادی جنگ های متعددی بین آنها درگرفت. این جنگ ها باعث شد که سلسله های پادشاهی ایران سه جمهوری قفقاز جنوبی (گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان) و منطقه داغستان در شمال قفقاز را یکی پس از دیگری به امپراتوری روسیه تحویل دهند. اتحاد جماهیر شوروی در دهه 1920 از جنبش های جدایی طلبانه در ایران حمایت کرد. و درست پس از پایان جنگ جهانی دوم، مسکو از خروج نیروهایش از شمال ایران که در طول جنگ اشغال کرده بود، خودداری کرد. بعدها شوروی روابط اقتصادی سودمندی با رژیم شاه برقرار کرد و همزمان از حزب توده ایران حمایت کرد. در سالهای اول پس از سرنگونی شاه در سال 1979، روابط مسکو و تهران متشنج بود. رهبران جدید ایران شوروی بی خدا را «شیطان کوچک» و آمریکا را «شیطان بزرگ» نامیدند. حمله شوروی به افغانستان نیز احساسات اسلامی ضد شوروی را تقویت کرد، هرچند روابط دو کشور پس از پایان جنگ افغانستان به تدریج بهبود یافت.
با روی کار آمدن ولادیمیر پوتین در سال 2000، انرژی هسته ای به کانون اصلی روابط بین دو کشور تبدیل شد – موضوعی که ایالات متحده را به شدت نگران کرد. روسیه ساخت نیروگاه اتمی بوشهر را تسریع کرد و با ایران برای ساخت هشت نیروگاه دیگر به توافق رسید. در دوران ریاست جمهوری دمیتری مدودف، باراک اوباما، رئیس جمهور وقت ایالات متحده، او را متقاعد کرد که پس از فاش شدن تأسیسات مخفی غنی سازی اورانیوم در نزدیکی قم، به تحریم های شدید شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران بپیوندد. اما پس از لغو تحریم ها، روابط روسیه و ایران دوباره نزدیک شد.
هنوز مشخص نیست که ایران در ازای حمایت کنونی خود از جنگ روسیه چه چیزی دریافت می کند و آیا واردات از روسیه توانایی ایران را برای تسلیح اورانیوم غنی شده خود افزایش داده است یا خیر. ده سال پیش، یک کارشناس روس خاورمیانه به نقل از یک دیپلمات روسی گفت: ایران طرفدار آمریکا برای ما بسیار خطرناکتر از ایران هسته ای است.
روسیه از دهه 1990 تا 2022 کمک های نظامی مهمی به ایران در حوزه های زمینی، هوایی و دریایی ارائه کرد. این همکاری ها بیشتر بر روی سخت افزار متمرکز بود تا انتقال فناوری و شامل تانک ها، خودروهای زرهی، موشک های ضد تانک، هواپیماهای جنگنده و سیستم های دفاع هوایی بود. همچنین کمک های غیررسمی در برنامه موشک های بالستیک و احتمالاً سلاح های شیمیایی و بیولوژیکی ایران وجود داشت.
پیش از جنگ اوکراین در سال 2022، پس از ورود مسکو به جنگ داخلی سوریه و پیوستن ایران به ایران در حمایت از بشار اسد، روابط روسیه و ایران نزدیکتر شد. مداخله روسیه موقعیت ایران را در سوریه تقویت کرد. تا فوریه 2022، علیرغم اختلافاتی مانند تعیین حدود دریای خزر، به نظر می رسید که دو کشور در سوریه همکاری نزدیکی داشته باشند.
ایران نقش تعیین کننده ای در آغاز تهاجم تمام عیار روسیه به اوکراین ایفا کرد، به ویژه پس از اینکه مسکو نتوانست کیف را ظرف سه روز تصرف کند. تهران پهپادهای شهید را در اختیار روسیه قرار داد که هم اکنون به صورت مشترک تولید می شوند و از آن زمان تاکنون همکاری های دفاعی روسیه و ایران افزایش چشمگیری داشته است. با این حال، روسیه در تحویل برخی از تجهیزات خود به ایران – از جمله جت های جنگنده سوخو-35 و سامانه های پدافند هوایی اس-400 – محدود شده است، زیرا در جنگ اوکراین به آنها نیاز دارد.
روسیه و ایران رسما این همکاری را برقرار کرده اند. در ژانویه 2025، مسعود مزکیان، رئیس جمهور ایران برای امضای قرارداد مشارکت راهبردی جامع با روسیه به مسکو سفر کرد. این توافق در رسانههای دو کشور «گامی تاریخی» توصیف شد، اما در واقع بیشتر جنبه نمادین داشت و صرفاً روابط نزدیک شکلگرفته از فوریه ۲۰۲۲ را رسمیت میداد و در این قرارداد همچنین آمده است که اگر ایران مورد حمله آمریکا یا اسرائیل قرار گیرد، روسیه هیچ تعهدی برای کمک به آن ندارد.
در پی سقوط بشار اسد در سوریه و به قدرت رسیدن احمد الشورا – که نیروهایش در طول جنگ داخلی سوریه با روسیه و ایران جنگیدند – سؤالات جدیدی در مورد آینده روابط تهران و مسکو مطرح شده است. در حالی که روسیه و ایران زمانی در حمایت از اسد متحد بودند، این همکاری دیگر اهمیتی ندارد.
روسیه اکنون ایران را به عنوان پل مهمی بین آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و جنوب آسیا می بیند که به تقویت روابط و گسترش نفوذ پروژه “اوراسیا بزرگ” ولادیمیر پوتین کمک می کند. یکی از اجزای کلیدی این پروژه کریدور حمل و نقل شمال-جنوب (INSTC) است. تکمیل این کریدور به یک هدف استراتژیک برای مسکو تبدیل شده و قرار است تجارت بین روسیه، ایران و سایر شرکای منطقه ای را تسهیل کند و اوراسیا را به خلیج فارس و آسیای جنوبی متصل کند. توانایی عبور از کشورهای همسو با غرب به روسیه این امکان را می دهد که نه تنها تحریم ها را دور بزند، بلکه روابط نزدیک تری با کشورهای این کریدور برقرار کند.
قبل از حملات حماس در 7 اکتبر 2023، روسیه و اسرائیل روابط نزدیکی داشتند. اسرائیلی ها روسیه را به دلیل حضور نظامی روسیه در سوریه “همسایه” خود می دانستند. روسیه برای جلوگیری از حملات حزب الله به اهداف اسرائیل با اسرائیل همکاری کرد و اسرائیل برای تامین امنیت مناطق شمالی خود به روسیه وابسته بود. اما پس از 7 اکتبر وضعیت تغییر کرده است. روسیه از حماس حمایت کرده و پوتین از بنیامین نتانیاهو نخست وزیر اسرائیل فاصله گرفته است. با این حال، روسیه هنوز با ایران در مورد هدف نابودی اسرائیل موافق نیست. یک ششم جمعیت اسرائیل از شوروی سابق هستند و روابط خانوادگی و اقتصادی زیادی بین این دو کشور وجود دارد.
البته یکی از عناصر مهم در روابط روسیه و ایران بعد ایدئولوژیک آن است: دشمنی مشترک با آمریکا و تعهد به ایجاد نظم جهانی «پساغربی». پوتین گفته است که ایران را برای “تشکیل نظم عادلانه تر و چند قطبی تر در جهان” حیاتی می داند.
از فوریه 2022، به دلیل انزوای هر دو کشور از بخش بزرگی از جهان، روسیه و ایران به یکدیگر نزدیکتر شدهاند. اما اگر جنگ در اوکراین پایان یابد و تلاشهای جدید ترامپ برای «بازنشانی روابط» منجر به احیای روابط آمریکا و روسیه شود، این وضعیت میتواند تغییر کند. چنین تغییری چه تأثیری بر روابط روسیه و ایران خواهد داشت؟ طی سالها، ایران به بخش مهمی از تلاش پوتین برای جایگزینی نظم بینالمللی کنونی با نظم پساغربی تبدیل شده است – نظمی که ایالات متحده دیگر قوانینی را در آن وضع نمیکند. حتی اگر تحریم های آمریکا علیه مسکو برداشته شود و روابط واشنگتن و مسکو بهبود یابد، ایران متحد سیاسی و مشتری کالاهای روسی باقی خواهد ماند. تنها در صورت تغییر رژیم در یکی از این دو کشور، ممکن است وضعیت تغییر کند. اما در حال حاضر، به نظر میرسد که رهبران مسکو و تهران محکم بر سر قدرت نشستهاند، اگرچه کشورهای آنها همچنان به یکدیگر بدگمان هستند. همانطور که نزدیک شدن روسیه و آمریکا نمی تواند روابط مسکو و پکن را از بین ببرد، بهبود روابط واشنگتن و مسکو نیز بعید است به همکاری روسیه با تهران پایان دهد.
در دوران دولت اوباما، روسیه نقش مثبتی در مذاکرات مربوط به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) برای محدود کردن برنامه هستهای ایران داشت. با این حال، ترامپ در اولین دوره ریاست جمهوری خود، ایالات متحده را از این توافق خارج کرد. اکنون او به دنبال یک توافق هسته ای جدید است و پوتین پیشنهاد داده است که برای تسهیل آن میانجیگری کند. با این حال، رویکرد کرملین به توافق جدید دو طرفه است. لغو تحریم ها علیه ایران لزوما به نفع روسیه نیست، زیرا در این صورت ایران می تواند نفت بیشتری تولید کند و دوباره با روسیه در بازار جهانی رقابت کند. از این رو، سناریوی ایده آل برای کرملین احتمالاً ادامه مذاکرات برای مدت طولانی بدون رسیدن به یک نتیجه نهایی خواهد بود.
حمله اسرائیل به ایران، دوگانگی و محدودیت های نفوذ روسیه بر تهران را برجسته کرده است. روسیه بلافاصله این حملات را محکوم کرد و پوتین و شی جین پینگ خواستار آتش بس و آغاز مذاکرات شدند. این در حالی است که روسیه کمک نظامی چندانی به ایران نکرده است و بر اساس مفاد قرارداد مشارکت راهبردی بین دو کشور، الزامی به انجام آن ندارد.
در واقع، روسیه دیگر مانند ابتدای جنگ اوکراین به ایران وابسته نیست، زیرا اکنون توانایی تولید 2700 پهپاد شاهد طراحی ایرانی را در خاک خود دارد.
روابط روسیه با ایران بدون شک به روابط پیچیده این کشور با اسرائیل گره خورده است. با وجود تیرگی روابط بین مسکو و تل آویو پس از 7 اکتبر 2023، هر دو کشور همچنان مایل به حفظ روابط دوجانبه هستند. روسیه هدف اعلام شده ایران برای نابودی اسرائیل را نمی پذیرد و همچنین دلیل اقتصادی برای چشم پوشی از روابط بالقوه سودآور با اسرائیل ندارد.
