با دشمن قلدر و متجاوز مذاکره نمی‌کنیم

متن این سخنرانی به شرح زیر است:

بسم الله الرحمن الرحیم

اندیشمندان، اساتید و پژوهشگران گرامی
خانم ها و آقایان
سلام علیکم

بسیار خوشحالم که امروز افتخار و سعادت همفکری با جامعه ای فرهیخته را یافته ام و خداوند بزرگ را به خاطر مشارکت تبریز، شهری که در تاریخ معاصر ایران و پیشگام تحولات تأثیرگذار بوده است، در میزبانی این رویداد ارزشمند شاکرم.

گردهمایی حاضر گامی برای ارج نهادن به مبارزات مردمی است که خالصانه و با تمام توان برای استقرار استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی ایران تلاش کردند. آنان و همرزمانشان در تاریخ پرتلاطم این سرزمین در گمنامی و گاه بدنام به سر می‌بردند، اما در تأمین منافع ایران و ایرانیان دریغ نمی‌کردند. «ایران» برای آنان، برای تک تک مردم شریف این آب و خاک، خورشیدی درخشان و تمدنی ماندگار است که کمترین خدمت به آن فدای جان است.

سرزمین نیاکان ما با تنوع مذاهب، مذاهب، اقوام و گویش های منحصر به فردش، در طول تاریخ مورد غبطه بیگانگان و مهاجمان بوده و هست. اما آنچه مایه مباهات و سربلندی جمعی ما شده است این است که در این مبارزه و دفاع مستمر مردان و زنان دلسوز در پاسداری از خاک پاک وطن مشترک و فرهنگ و میراث ماندگار آن کوتاه نیامدند و با نثار جان و مال خود پرچم ایران را بر فراز این جغرافیا برافراشته نگه داشتند.

از دیدگاه اینجانب به عنوان وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، استواری و شجاعت توأم با صلابتی که کارگزاران نظام دیپلماسی در تمام ادوار تاریخ برای حفظ هویت مشترک ما به کار بردند، صفحات درخشانی را در تاریخ دیپلماسی ایران رقم زده است. به همین دلیل است که گرامیداشت یاد و خاطره آنان و حفظ نام نیک آنان قابل تحسین است.

نشست امروز درباره بزرگمردی از سرزمین دلاور آذربایجان است که به برکت تلاش و مجاهدت خود و دیگر معاصرانش که مربیان شایسته بزرگانی چون میرزا ابوالقاسم قائم مقام، میرزا تقی فراهانی امیرکبیر، میرزا جعفرخان مشیرالدوله و… بودند، گوشه ای از تاریخ ایران عزیز و مرزهای آن کشور است.

میرزا محب علی خان ناظم الملک مرندی یکی از کارگزاران و مذاکره کنندگان ارشد و برجسته در عرصه روابط خارجی ایران است که بیش از پنج دهه از دوران قاجار می گذرد که نام و خدمات برجسته او به کشور کمتر مورد توجه عموم مردم و حتی نخبگان قرار گرفته است. اغراق نیست اگر گفته شود ناظم الملک مرندی یکی از نمادهای موفق دیپلماسی ایرانی در یک دوره پرحادثه و دشوار تاریخی است که مأموریت خطیر تعیین و تحدید مرزهای کشور را بر عهده گرفت.

ناظم الملک مرندی از این خاک برخاست و در عصری که استعمارگران به آب و خاک ما طمع داشتند، به سختی سهم ارزنده ای در حفظ منافع ایران و ایرانی به عهده گرفت. میهن پرستی وی و تعدادی دیگر از دیپلمات ها در شرایط ضعف دفاعی ایران و دخالت قدرت های خارجی جای تحسین و تحسین دارد. رفتار او و همکارانش بدون شک میراث سنت دیرینه الهی ایران است که امروز تجربه گرانبهایی را برای ما به ارمغان آورده است. امروز نیز باید به مدد همین اراده و روحیه در جهت دفاع از هویت مشترک، تمامیت ارضی، استقلال ملی و حاکمیت یکپارچه کشوری که در نوبتی جدید، یعنی در 23 ژوئن 1404 مورد تهاجم بیگانه خیانتکار قرار گرفت، کوشید.

رشادت های امروز سربازان کشور در عرصه دفاع و دیپلماسی، ادامه همان عزمی است که ژنرال ها و دیپلمات های ایرانی دوران قدیم به کار می بردند.

امروز نام ناظم الملک و دیگر عوامل راستگو و میهن پرست در کنار نام گروهی می نشیند که بی ادعا جان و ناموس خود را فدای آنچه اکنون جمهوری اسلامی ایران نامیده می شود، کردند.

در دوران خدمت نظام الملک، نظام دیپلماسی مدرن ایران در مراحل ابتدایی خود قرار داشت و از این رو، نقش تک ستاره هایی مانند او که حافظ استقلال و تمامیت ارضی کشور شدند، برجسته است. شخصیت نخبه و همه جانبه میرزا محب علی خان او را به عنوان رئیس کمیسیون مرزی ایران و عثمانی با مساعدت و همراهی شخصیت فرهیخته ای چون میرزا جعفرخان مشیرالدوله وادار کرد تا در مدت کوتاهی جانشین سلف خود میرزا جعفرخان شود. امروز حفاظت از آب و خاک و آسمان ایران در گرو توجه چنین افرادی است.

بر اساس اسناد برجای مانده، میهن دوستی، درک صحیح از شرایط زمانه و ظرفیت های ملی، اعتماد به نفس، تیزبینی و هوشمندی و استفاده صحیح از فنون مذاکره از مهم ترین ویژگی های ناظم الملک است که او را قادر ساخت تا ماموریت حساس تاریخی که به او سپرده شده بود را به بهترین شکل ممکن انجام دهد.

اساتید و سخنرانان محترم در این همایش ملی به تفصیل به بیان نقش، فعالیت ها و آثار این فرد برجسته پرداختند و تمامی علاقمندان به تاریخ، جغرافیا و سیاست ایران زمین با شخصیت برجسته این هموطن که افتخاری برای کشور عزیزمان ایران، مردم قهرمان منطقه قهربار آذربایجان و شهرستان مرند است، بیشتر آشنا شدند.

دیپلماسی در اندیشه و تاریخ سیاسی ایران ابزاری موقتی برای برون رفت از بحران نبوده است، بلکه عقلانیت پایدار و راهی برای مدیریت روابط بین ملت‌ها بوده است. ایرانیان در طول تاریخ همواره بر این باور بوده اند که گفتگو بخشی از قدرت است نه جایگزینی برای آن. همانطور که اقتدار تکیه کلام است، کلمات نیز می توانند سپر اقتدار باشند.

در سنت تاریخی ما، گفت و گو بر سه پایه استوار بوده است: کرامت، صبر و تعادل.

عزت در گفتگو یعنی حفظ عزت ملی حتی در شرایط سخت. صبر یعنی پرهیز از عجله در تصمیم گیری و تأمل در عواقب هر حرف و تعادل یعنی مذاکره نه عقب نشینی است و نه لجاجت; بلکه میدان یافتن نقطه تلاقی عزت و مصلحت است.

می دانیم که در منابع اروپایی قرن نوزدهم از جمله نوشته های «سر جان مالکوم» و «لرد کرزن» از مذاکره کنندگان ایرانی با احترام یاد شده است. نوشتند: ایرانیان حتی در سخت ترین گفتگوها، زبان خود را از تندی به کار می برند و در هر پاسخی راهی برای ادامه ارتباط می گذارند.

این توصیفات نشان می دهد که ادب، ملاحظه و وقار در مذاکرات جزئی از فرهنگ سیاسی ایران بوده و محصول شرایط نبوده است.

در این میان موقعیت شمال غرب کشور نقش ممتازی در تاریخ دیپلماسی ایران داشته و دارد. این سرزمین از رشت و تبریز گرفته تا اردبیل و ارومیه نه تنها مرز سیاسی بلکه دروازه تاریخی گفتگوهای ایران با قفقاز، آناتولی و حوزه دریای سیاه بود. اولین مذاکرات رسمی ایران و عثمانی در شهرهایی مانند تبریز و خوی انجام شد و پس از آن در دوران قاجار، تبریز پایگاه ارتباط مستمر ایران با نمایندگان روسیه و قفقاز شد.

در این سرزمین بود که مفهوم تعادل بین همسایگی و حاکمیت در سیاست ایران نهادینه شد. امروز منطقه گیلان، اردبیل و دو استان آذربایجان شرقی و غربی در قالبی جدید برای ارتباط جمهوری اسلامی ایران با همسایگان خود در این منطقه یعنی کشورهای گرجستان، آذربایجان، ارمنستان، ترکیه و روسیه همین نقش را ایفا می کنند.

پیوند تاریخی استان های شمال غرب ایران با این جغرافیا و پیوندهای فرهنگی، قومیتی و اقتصادی، اجرای دیپلماسی استانی بین دو سوی مرز را اجتناب ناپذیر می کند. دیپلماسی استانی که وزارت امور خارجه متعهد به انجام آن است، هم اکنون در دستور کار جدی سفارتخانه ها و سفرای کشورمان در پنج کشور روسیه، گرجستان، آذربایجان، ارمنستان و ترکیه قرار دارد تا نمایندگی های سیاسی و کنسولی کشورمان نقش ارزنده و موثری در ارتباط با مراکز استان های مذکور ایفا کنند. گسترش تجارت و اقتصاد، تبادلات مردمی، رایزنی های سیاسی و همکاری های فرهنگی و ایجاد زمینه برای بازآفرینی پیوند و پیوند تاریخی-تمدنی ایران در این منطقه.

در شرایط کنونی جهان که رقابت‌ها پیچیده‌تر و بحران‌ها چند لایه‌تر است، دیپلماسی ایران همچنان بر همان میراث تاریخی تکیه دارد. مقاومت در اصول و انعطاف در روش ها از ویژگی های ثابت مذاکرات ایران است. اگر در گذشته دیپلمات های ایرانی در رشت و اردبیل، تبریز و تفلیس، باکو و ایروان، مسکو و استانبول صحبت می کردند، امروز باید این ظرفیت احیا شود و دیپلماسی استانی با همان عزت، دقت و عقلانیت ادامه یابد.

تجربه ایران نشان داده است که هیچ بحرانی مطلق نیست و بن بست دائمی وجود ندارد. پنجره دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران حتی در طوفانی ترین روزها هم باز است.

آنچه مهم است اعتماد به قدرت گفتگو و ثبات در منطق تعامل است. در شرایطی که بسیاری دیپلماسی را با توافق اشتباه گرفته اند، ایران نشان داده است که مذاکره نشانه ضعف نیست، بلکه ادامه حاکمیت عقل است. فردی که در گفتگو قدم می زند در واقع به دنبال راه آرامش و کرامت است.

برافراشته نگه داشتن پرچم مذاکره با عزت، درایت و مصلحت جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر، راهبردی است که مقام معظم رهبری به همه دولت‌ها از جمله دولت چهاردهم با هدایت‌های جناب آقای دکتر محول کرده‌اند.

حوادث اخیر نشان داده است که دیپلماسی را می توان حتی زیر آتش جنگ حفظ کرد. از منظر نظام دیپلماسی که وظیفه ذاتی آن دفاع از تمامیت آب و خاک و آسمان ایران و استقلال کشور و حاکمیت ملی و منافع مردم عزیز ایران است، گفت وگو راهی برای اثبات عقلانیت، حفظ صلح و ایستادگی بر اصول تلقی می شود.

اما گفتگو و مذاکره با قلدری و قلدری و با دیکته کردن و دستور دادن فرق دارد. جمهوری اسلامی ایران با دشمن خیانتکار و متجاوزی که گفتگو را رها کرده و در جریان مذاکره به تهدید و تجاوز روی آورده است، مذاکره نخواهد کرد.

شرط تداوم و بقای مذاکره و گفت و گو، تضمین تعهد به دیپلماسی از موضع برابر و شرط موفقیت مذاکره، التزام به اصل منافع متقابل برای هر دو طرف مذاکره است.

در پایان فرصت را مغتنم شمرده و از تمامی علاقمندان و صاحب نظران عرصه تاریخ روابط خارجی و سیاست خارجی ایران دعوت می نمایم تا از گنجینه اسناد و مدارک وزارت امور خارجه که بیش از 60 میلیون صفحه اسناد و اوراق تاریخی را در خود جای داده و مجموعه ای بی نظیر به شمار می رود، بهره مند شوند. از دل این اسناد می توان زوایای پنهان و آشکار تاریخ سیاست خارجی ایران و تلاش کارگزاران آن را آشکار و به جامعه علمی کشور و عموم مردم معرفی کرد.

همچنین جا دارد از زحمات جناب آقای دکتر نصرالله صالحی در شناسایی شخصیت و خدمات میرزا محب علی خان، ناظم الملوک مرندی و هر یک از برگزارکنندگان این نشست علمی قدردانی نمایم.