آینده زوی بارل، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه روزنامه هاآرتص
به گزارش روزنامه هاآرتصبنیامین نتانیاهو، نخست وزیر رژیم صهیونیستی روز یکشنبه در بیانیه ای گفت: “ما کنترل امنیت خود را در دست داریم و همچنین به صراحت اعلام کرده ایم که در مورد نیروهای بین المللی، این اسرائیل است که تعیین می کند کدام نیروها برای ما غیرقابل قبول هستند. ما به همان شیوه عمل کرده ایم و به همان روش ادامه خواهیم داد.”
در ظاهر، این بیانیه یک ادعای قاطع در مورد حفظ اختیارات نهایی اسرائیل در تعیین ترکیب نیروهای چند ملیتی بود که قرار است به زودی در نوار غزه مستقر شوند. اگر این سخنان برای متقاعد کردن شکها کافی نبود، نخستوزیر تاکید کرد: این امر البته برای آمریکا قابل قبول است، همانطور که بلندپایهترین نمایندگان این کشور در روزهای اخیر بیان کردهاند. در این زمینه، نتانیاهو عمدتاً به اظهارات مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا اشاره کرد که جمعه گذشته گفت که این نیروی چندملیتی “متشکل از کشورهایی خواهد بود که اسرائیل با آنها احساس راحتی کند.”
تناقض نتانیاهو؛ کنترل غزه در دست اسرائیل یا نیروهای بین المللی؟
اظهارات اخیر بنیامین نتانیاهو بار دیگر تناقضات سیاست های اسرائیل را آشکار کرد. از یک طرف می گوید: «ما بر امنیت خود مسلط هستیم» و از طرف دیگر از واگذاری غزه به یک نیروی چندملیتی صحبت می کند. تناقضی که سوالاتی اساسی در مورد نیات واقعی تل آویو ایجاد می کند. لازم به یادآوری است که نخست وزیر اسرائیل در آوریل گذشته گفت که کشورش کنترل مستقیم غزه را حفظ خواهد کرد. وزیر جنگ اسرائیل، یسرائیل کاتز، با صراحت بیشتری اعلام کرد: اسرائیل پس از درهم شکستن قدرت نظامی و سیاسی حماس، امنیت غزه را مانند وضعیت یهودیه و سامره تحت کنترل خواهد گرفت.
با این حال، طرح نیروی چند ملیتی هنوز فقط روی کاغذ است. هیچ کشوری حاضر به اعزام نیرو به غزه نیست تا زمانی که یک مأموریت روشن از طریق توافق یا قطعنامه ای از سوی شورای امنیت سازمان ملل که اهداف، محدودیت اختیارات و ساختار فرماندهی آن را مشخص کند، صادر شود. اما این بحث ظاهرا ایدئولوژیک در مورد حق اسرائیل برای تایید یا رد کشورهای عضو این نیرو به میدان رقابتی جدیدی بین تل آویو و آنکارا تبدیل شده است. آنچه به نظر می رسد درگیری بر سر غزه باشد، در واقع بخشی از نبرد بزرگتر بر سر نفوذ و هژمونی در خاورمیانه است.
قدرت ترکیه در خاورمیانه؛ رقیب تازه اسرائیل در حوزه نفوذ منطقه ای
در گذشته ای نه چندان دور، ترکیه و اسرائیل متحدانی بودند که منافع آنها را هماهنگ می کردند. اما حدود پانزده سال پیش با آغاز جنگ لفظی سران دو کشور، این همکاری جای خود را به رقابتی تلخ داد. با وجود این، هر دو کشور همچنان روابط عمیقی با جمهوری آذربایجان دارند. در جنگ های این کشور علیه ارمنستان، ترکیه و اسرائیل هم به باکو کمک کردند و هم مقادیر قابل توجهی سلاح به آن فروختند. از سوی دیگر، آذربایجان میلیاردها دلار در هر دو کشور سرمایه گذاری کرده و تامین کننده گاز و نفت آنها است.
انتقال نفت آذربایجان به اسرائیل همچنان از طریق خط لوله ای که از ترکیه می گذرد انجام می شود. بر اساس توافق بین شرکت های نفتی، کنسرسیوم خط لوله و دولت های میزبان، این انتقال از هرگونه قانون یا مداخله سیاسی مصون است. بندی که از فسخ قرارداد جلوگیری می کند. با این حال، از دید اسرائیل، ترکیه به «شیطان جدید» و تهدیدی بزرگتر از ایران تبدیل شده است.
با وجود تلاقی برخی منافع، درگیری بر سر غزه نشان می دهد که ترکیه و اسرائیل به سختی می توانند به اتحاد واقعی دست یابند. ترکیه در دهه اخیر به یک قدرت منطقه ای تبدیل شده است که دامنه نفوذ آن از شام تا شاخ آفریقا گسترش یافته و در بسیاری از زمینه ها با اسرائیل رقابت کرده است و این رقابت نه تنها در مورد سوریه و فلسطین بلکه در سراسر خاورمیانه و حتی فراتر از آن است.
آنکارا در چارچوب سیاست موسوم به «دیپلماسی نظامی» ده ها پایگاه در کشورهای مختلف از جمله لیبی، قطر، سومالی و عراق ایجاد کرده است. این کشور بخشی از شمال سوریه را تحت کنترل دارد و در آنجا پایگاه های آموزشی برای «ارتش جدید سوریه» ایجاد کرده است. ترکیه همچنین در جمهوری آذربایجان و جیبوتی حضور نظامی دارد و نیروهای آن در قالب ماموریت یونیفل در لبنان خدمت می کنند. اما قدرت ترکیه فقط به عرصه نظامی محدود نمی شود. در سه سال گذشته، دولت آنکارا روابط سرد و تیره خود را با عربستان سعودی، امارات و مصر بازسازی کرده است و اکنون مهمان دائمی کنفرانس های بین المللی عربی است.
از زمان بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید، ترکیه جایگاهی استثنایی در معادلات آمریکا پیدا کرده است. در حالی که ثروت غنی کشورهای خلیج فارس می تواند توجه ترامپ را به خود جلب کند، ترکیه ابزار و نفوذ سیاسی در اختیار دارد که برای واشنگتن ارزش استراتژیک دارد. تاثیری که آنکارا را به بازیگری کلیدی در صحنه های مختلف منطقه تبدیل کرده است.
سیاست دوگانه ترکیه؛ بین ناتو، روسیه و درهای بسته اروپا
ترکیه در سال های اخیر توانسته است با مهارت حساب شده بین روابط متناقض خود با شرق و غرب حرکت کند. این کشور در عین حال عضو ناتو است و سامانه های پدافند هوایی اس-400 روسی را از مسکو خریداری کرده است. اقدامی که خشم متحدان غربی اش را برانگیخت و واشنگتن را مجبور به اعمال تحریم ها و خروج این کشور از پروژه جنگنده F-35 کرد.
با آغاز جنگ اوکراین، این ترکیه بود که علیرغم عدم پیوستن به تحریم های آمریکا علیه روسیه، از سوی جامعه بین المللی برای میانجیگری در توافقنامه غلات بین مسکو و کیف انتخاب شد. توافقی که از بروز بحران جهانی در عرضه گندم جلوگیری کرد. در همان زمان، آنکارا به فروش تسلیحات به اوکراین از جمله پهپادهای تهاجمی که جریان جنگ را تغییر داد، ادامه داد و در عین حال روابط تجاری گستردهای با روسیه داشت که هنوز دهها میلیارد دلار نفت و گاز از این کشور میخرد.
ترکیه همچنین از موقعیت خود در ناتو استفاده کرد و پیوستن سوئد و فنلاند به این اتحاد را تا دریافت امتیازات سیاسی و نظامی مورد نظر به تعویق انداخت. اما روابط آنکارا با اتحادیه اروپا همچنان پرتنش و ناامید کننده است. مذاکرات طولانی برای پیوستن به اتحادیه، با درخواست های مکرر بروکسل برای اصلاح قانون اساسی، تقویت دموکراسی و اعطای حقوق برابر به کردها، سرانجام با خشم ترکیه از «بهانه های سیاسی اروپایی» مواجه شد. نیکلا سارکوزی، رئیس جمهور سابق فرانسه، این دیدگاه را در سال 2016 به وضوح بیان کرد. وی گفت: ترکیه متعلق به اتحادیه اروپا نیست، بلکه متعلق به آسیاست و این را باید به آن گفت.
دیپلماسی پناهندگان: از تهدید اروپا تا الگوبرداری از طرح غزه
در اوج بحران پناهجویان سوری، اتحادیه اروپا چاره ای جز توافق با ترکیه نداشت. آنکارا متعهد شد که جریان مهاجران به اروپا را متوقف کند و در ازای آن شش میلیارد دلار کمک مالی، تسهیل صدور روادید برای شهروندان ترکیه و وعده از سرگیری مذاکرات عضویت در اتحادیه اروپا دریافت کرد. دو نکته آخر عملا بی نتیجه ماند، اما این توافق به ابزار فشار مؤثری در دست دیپلماسی ترکیه تبدیل شد.
رجب طیب اردوغان در سال 2019 تهدید آشکاری کرد که اگر غرب از طرح او برای ایجاد «منطقه امن» در سوریه حمایت نکند، او مرزهای کشورش را باز خواهد کرد و میلیونها پناهنده سوری را به اروپا خواهد فرستاد. ظاهراً هدف ترکیه بازگشت پناهندگان بود. اما در واقع به دنبال مجوز برای تصرف بخش هایی از خاک سوریه و مقابله با نیروهای کرد بود. پس از چند بار هشدار، سرانجام دونالد ترامپ با اجرای این طرح موافقت کرد و منطقه ای شکل گرفت که خیلی زود به صحنه خونریزی تبدیل شد.
در آن زمان رجب طیب اردوغان گفت: “ما باید منطقه امنی ایجاد کنیم؛ جایی که بتوانیم خانه بسازیم، نه چادر… کمک لجستیکی به ما کمک کنید تا خانه هایی به عمق 20 تا 30 کیلومتری در خاک سوریه بسازیم و آوارگان را به صورت انسانی اسکان دهیم.” اکنون در حالی که درباره «طرح ریویرا برای غزه» صحبت می شود، به نظر می رسد ایده اولیه آن از سخنرانی اردوغان الهام گرفته شده است. با وجود تغییر شرایط، ترکیه هنوز از شمال سوریه عقب نشینی نکرده و خود را حامی آن منطقه معرفی می کند. آنکارا اکنون جبهه جدیدی را علیه اسرائیل در اراضی اشغالی گشوده است.
غزه؛ صحنه جدید رقابت اسرائیل و ترکیه در سایه نقشه ترامپ
اسرائیل در تلاش برای نشان دادن استقلال تصمیم گیری خود و حفظ کنترل مطلق بر امنیت خود، جلوگیری از حضور ترکیه در نیروهای چند ملیتی غزه را یک موضوع امنیتی می داند. اما واقعیت این است که ترکیه در حال حاضر نقش برجسته ای در تحولات غزه ایفا می کند. حضور سازمان های امدادی ترکیه در حال حاضر نمود آشکاری از نفوذ ترکیه در این منطقه است. امروزه این سازمان ها در پاکسازی و بازسازی اولیه غزه فعالیت می کنند. در واشنگتن، ترکیه به عنوان کشوری شناخته می شود که حماس را تشویق به پذیرش طرح دونالد ترامپ در گروه 20 کرده است. اقدامی که باعث اعتبار و تمجید رئیس جمهور آمریکا برای اردوغان شده است.
ترکیه در کنفرانس بین المللی کمک های مالی که به ابتکار مصر در اوایل نوامبر برگزار می شود، نقش کلیدی ایفا خواهد کرد. دلیل این نقش تضمین حماس نیست بلکه روابط جدید مبتنی بر مشارکت اقتصادی بین آنکارا و قاهره است. اگر ترامپ در نهایت تصمیم بگیرد که مشارکت ترکیه را برای تشکیل یک نیروی چند ملیتی ضروری بداند، احتمالاً راهی برای روشن شدن «حدود اختیارات» اسرائیل پیدا خواهد کرد و شاید در نتیجه، زمینه برای شکلگیری توافقنامه صلح جدید بین اسرائیل و ترکیه فراهم شود. توافقی که می تواند فصل جدیدی در معادلات قدرت خاورمیانه بگشاید.
