معمای رونق دعانویسی در فضای مجازی امروز / آیا فال‌گیرها نسل زد را بهتر می‌شناسند؟

بعدی- رشد کانال ها و صفحات اینستاگرام که دعانویسان و رمال ها آینده ای ایده آل را به مخاطبان نوید می دهند، نشان از ورود این پدیده به عصر جدید و شکل گیری یک بحران اجتماعی جدید دارد.

بر اساس گزارش فردا، علیرغم اینکه دسترسی آزاد به اطلاعات انسان امروزی را بیشتر متوجه مسائل پیرامون خود کرده است، دعانویسی و رمالی همچنان در سطح جامعه ایران وجود دارد. این موضوع مدت هاست که به فضای مجازی راه پیدا کرده است; فضایی که بیشترین تاثیر را بر افراد جامعه می گذارد. از سوی دیگر، نسل جدید که همواره به گونه ای متفاوت با پدیده های اجتماعی برخورد می کنند، در برخی موارد در دام این کانال ها می افتند. این وضعیت این سوال را ایجاد می کند که چه عواملی باعث محبوبیت این باورها در نسل های آینده می شود و چگونه شکل گیری این کانال ها به تثبیت آن در جامعه کمک می کند.

دعانویسی همسایه چگونه به درگیری منجر شد؟

ابراهیم مردی 58 ساله هنگام تمیز کردن خودرویی که قصد فروش آن را داشت با اتفاقی غیرمنتظره مواجه شد. او می گوید: «یک تکه کاغذ پیدا کردم که روی آن دعا نوشته شده بود. بعد از آن، انگار زندگی ام چرخید.» اما ماجرا فقط به یک کاغذ دعا ختم نمی شود، او و سایر همسایه ها بارها دیده بودند که خانم همسایه روی دیوارهای آجری پارکینگ چیزهای عجیب و غریبی با زغال می نویسد و هر چه می خواستند آن را پاک کنند، بی نتیجه بود. ابراهیم می گوید: «چند بار تذکر دادیم، اما ادامه داد.

دعوا زمانی بالا گرفت که دختر 18 ساله ابراهیم به خانه همسایه رفت و با دخترش درباره رفتار مادرش صحبت کرد. از همان شب درگیری در خانه آنها شروع شد. به نظر می رسید هر یک از اعضای خانواده سال ها منتظر بودند تا شوک مادرشان را بیدار کند. حتی یک شب عروس همسایه که از ماجرا مطلع شده بود روی راه پله فریاد زد: همه بدبختی های ما به خاطر همین چیزهاست! اما خانم همسایه هم جواب داد که دعاهایی که پیدا شده برای رونق کار پسرش نوشته شده است. عروس این خانواده می گوید: ورشکستگی شوهرم از نادانی خودش است نه دعا و جادو. درست است که اینها اصلاً روی زندگی تأثیر نمی گذارد، اما بار روانی آن در زندگی غیرقابل انکار است. نکته اینجاست که دختر کوچکتر این خانواده تنها کسی است که به اعتقادات مادرش اعتقاد دارد. او می گوید: اگر دعای مادرم نبود هیچ وقت در دانشگاه قبول نمی شدم.

آیا با نوشتن دعا مشکل ما حل می شود؟

این حادثه نمونه ای از این است که چگونه باورهای خرافی و دعانویسی می تواند به اختلافات خانوادگی و روابط روزمره رنگ و بحران بیافزاید و نسل جدید تحت تأثیر والدین خود به باورهای بعضاً نادرست خود باور می کنند.

علیرضا شریفی یزدی، جامعه شناس، روانشناس اجتماعی و عضو هیات علمی پژوهشکده مطالعات خانواده در گفتگو با به گزارش میهن تجارت این موضوع را بررسی کرده است.

بزرگترین نگرانی انسان مربوط به آینده اوست

علیرضا شریفی یزدی به به گزارش میهن تجارت گفت: یکی از بزرگترین دغدغه‌های انسان همیشه در مورد آینده‌اش بوده است، اساساً نسل ما به گونه‌ای تکامل یافته است که همیشه نگران آینده است؛ زیرا توانایی پیش‌بینی آینده به انسان این امکان را می‌دهد تا کشاورزی کند، محصولات خود را ذخیره کند و سلامت خود را تضمین کند.

هنگامی که اضطراب اجتماعی بالا باشد، تلاش برای پیش بینی آینده افزایش می یابد

وی افزود: زمانی که این اضطراب در سطح جامعه افزایش می یابد، از منظر جامعه شناسی به معنای احساس ناامنی در جامعه است؛ به ویژه زمانی که جامعه در شرایط پایداری نباشد، در چنین شرایطی اضطراب اجتماعی بالا می رود و افراد سعی می کنند با پیش بینی آینده بر این اضطراب غلبه کنند.

یک گروه کلاهبردار از اضطراب مردم سوء استفاده می کند

این جامعه شناس گفت: از دیرباز یکی از ابزارهای مناسب برای این منظور، فال، جنگ، رمالی و دعانویسی بوده است، انسان ها همیشه از ابزاری برای کنترل اضطراب خود استفاده می کرده اند و این توجیه را داشته اند که می توانند آینده را پیش بینی کنند و در این مسیر گروه های باهوش تر یا فریبکارتر بوده اند که تلاش کرده اند منفعت اقتصادی یا قدرت اجتماعی را از این باورها به دست آورند. طالع بینی در میان مغول ها، چینی ها و هندی ها نشان می دهد که از دیرباز بخشی از فرهنگ بشری بوده است.

فال و دعانویسی نیز در میان افراد تحصیل کرده وجود دارد

وی افزود: اما چرا با پیشرفت علم همچنان چنین باورهایی وجود دارد؟ دلیل اول این است که جامعه ای با تب اجتماعی بالا وجود دارد و مردم اضطراب اجتماعی بالایی دارند. این موضوع حتی در میان افراد تحصیلکرده از جمله تحصیلکردگان فوق لیسانس یا دکترا نیز دیده می شود; این افراد گاهی به فال و دعانویسی نیز اعتقاد دارند.

فقدان تفکر علمی در جامعه به تداوم این پدیده دامن می زند

شریفی یزدی گفت: دلایل بروز این پدیده چند وجهی است، قسمت اول به تب اجتماعی و احساس کمبود امنیت اجتماعی در ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی اشاره دارد و قسمت دوم مربوط به نظام آموزشی و دانشگاه ها است و نتیجه این است که افراد مناسب مطالعه و اطلاعات علمی دریافت می کنند، اما تفکر علمی در جامعه فراگیر نمی شود.

وی افزود: طبیعی است که این افراد به جای رجوع به دانش و اطلاعات خود به همان روش هایی مراجعه می کنند که اجدادشان برای حل مشکلات استفاده می کردند.

افراد مبتلا به اختلال شخصیت اسکیزوتایپی بیشتر در معرض این پدیده هستند

این روانشناس اجتماعی گفت: از دیدگاه روانشناسی اختلال شخصیت اسکیزوتایپی در بین انواع دیگر تیپ های شخصیتی بیشتر مستعد دعوا و فالگیری است و از دیدگاه روانشناسی اجتماعی اگر این موضوع را در بین توده های مردم بررسی کنیم چند نکته مهم قابل توجه است.

وی افزود: اولاً وقتی مردم به جای راه‌حل منطقی و منطقی به این گونه روش‌ها توجه می‌کنند، باعث گسترش خرافات در جامعه می‌شوند، ثانیاً این کار برای خود مردم نیز مشکل‌ساز است؛ زیرا وقتی به نتیجه مطلوب نمی‌رسند، ناامیدی، ناامیدی، اضطراب و حتی افسردگی در آنها افزایش می‌یابد. این جریان ریشه های تاریخی دارد، اما در دوران صفویه در کشور ما شدت بیشتری پیدا کرد، مثلاً شاه سلطان حسین برای رویارویی با محمود عباس از استخاره استفاده می کرد.

به او یادآوری شد:این پدیده به ویژه در افرادی که در سطوح بالای جامعه هستند اهمیت بیشتری می یابد. حتی در دوران معاصر نیز نمونه هایی از تصمیم گیرندگان داریم که از جنگ برای پیشبرد اهداف خود استفاده کردند.»

فالگیرها و فالگیرها روزنه های نسل کشی ها را می شناسند/ احتمال گرفتار شدن نسل جدید بیشتر است.

شریفی یزدی گفت: نسل Z بخش بزرگی از منابع اطلاعاتی و آگاهی خود را از طریق رسانه های امروزی به ویژه شبکه های اجتماعی به دست می آورد اما این رسانه ها می توانند منشأ تأثیر منفی نیز باشند و این نشان می دهد که کانال ها و صفحات مجازی به ویژه در اینستاگرام نقش مهمی در شکل گیری باورها و نگرش های این نسل دارند.

وی افزود: در عین حال نسل Z همچنان متاثر از ارزش ها و هنجارهای اجتماعی والدین و اطرافیان خود است و یکی از ویژگی های این نسل توجه به مسائل جدید مانند لهو و نوعی ارتباط عاطفی و اجتماعی است. افرادی که در زمینه فال و فال کار می کنند این شکاف ها را به خوبی می دانند. نقاط ضعف و نیازهای عاطفی و تمرکز بر آن نقاط.

وی تاکید کرد: از آنجایی که بخش بزرگی از نسل Z را نوجوانان تشکیل می دهند، بیشتر در این فضاها گرفتار می شوند، دلیل آن نیز مشخص است: در این سن، عاطفه بر عقل غلبه دارد، بنابراین نباید انتظار داشت که آنها کمتر از سایر گروه ها در دام چنین پدیده هایی بیفتند.

رسانه های نوظهور مرجع قطعی هستند/ مردم سواد رسانه ای پایینی دارند

این جامعه شناس گفت: چه بپذیریم و چه نپذیریم رسانه های نوظهور امروزی به یک مرجع قطعی برای قشر وسیعی از جامعه تبدیل شده اند، گفت: بسیاری از افراد به دلیل اینکه سواد رسانه ای کم دارند یا اصلا سواد رسانه ای ندارند، تصور می کنند هر آنچه در فضای مجازی منتشر می شود درست، اساسی و قابل اعتماد است.

وی افزود: در نتیجه افرادی که با قیافه های عجیب و غریب و نامتعارف به فالگیرها و جن گیرها بی اعتماد می شدند، اکنون با دیدن چهره های معمولی و حتی جذاب در شبکه های اجتماعی به آنها اعتماد می کنند و این تغییر ظاهر باعث شده است که فالگیر مدرن تر به نظر برسد و در نتیجه تفکر او نیز مدرن و قابل قبول جلوه کند.

این پدیده به ایران یا شرق محدود نمی شود

شریفی یزدی گفت: البته این پدیده محدود به ایران یا شرق نیست؛ در جوامع غربی نیز چنین باورهایی وجود دارد، اما میزان گسترش آن بسیار کمتر است و اولین دلیل این تفاوت رنسانس در غرب بود که انسان را از آسمان به زمین بازگرداند و نگاهش را از متافیزیک به واقعیت زمینی معطوف کرد.

وی افزود: علاوه بر این، فلسفه یونان و روم باستان نیز نقش مهمی داشتند؛ زیرا در آن تفکر انسان به عنوان موجودی زمینی و مستقل از دوگانگی روح و جسم دیده می شود و از سوی دیگر در تمدن های شرق همواره توجه به ماوراءالطبیعه برجسته تر بوده و همین امر موجب تداوم چنین باورهایی شده است.

وی در پایان گفت: عامل دیگر قدمت تمدن های شرقی است، در حالی که در غرب تنها چند کشور (و در واقع مستعمرات سابق مانند آمریکا و استرالیا) پیشینه تاریخی محدودی دارند، در آسیا از جمله ایران، چین و هند تمدن هایی با قدمت چهار تا هفت هزار سال وجود دارد که این تأخیر فرهنگی باعث شده است که باورهای سنتی و ماورایی در لایه های عمیق ذهن و فرهنگ مردم ریشه دواند.