تالاب ها، خانه پرندگان مهاجر، ماهی ها و گیاهان آب دوست، یکی یکی خشک می شوند، با هر شکافی در بسترشان، صدای خاموش طبیعت بلندتر می شود، صدایی که اگر نشنیم، شاید چیزی برای شنیدن باقی نماند. سرزمین ایران دارای تنوع بالایی از مناظر کوهستانی، کوهپایه ای، دشت های کویری و تالاب است. بسیار خشک است.
به گزارش ایرنا، تنوع آب و هوا، تنوع توپوگرافی، وجود دو دریای وسیع در شمال و جنوب و گستردگی زمین شناسی آن باعث شده تا انواع تالاب ها از جنگل های حرا و صخره های مرجانی گرفته تا دریاچه های کوهستانی و دشت های کویری نمک در آن شکل بگیرد. از 42 نوع تالاب تعیین شده در کنوانسیون رامسر در جهان، به جز یک نوع تالاب توندرا، بقیه در ایران یافت می شوند که نشان دهنده تنوع بالای اکوسیستم های تالابی در ایران است.
تالاب ها نقش حیاتی در حفظ تنوع زیستی دارند، اما تخریب آنها یکی از عوامل مهم در انقراض گونه های گیاهی و جانوری است. تالاب ها محیط هایی هستند که ویژگی هایی بین خشکی و آب دارند، ممکن است آب دائمی یا فصلی داشته باشند، آب آنها می تواند شیرین یا شور باشد. موجودات نیز در معرض خطر هستند.
تالاب ها علاوه بر اینکه زیستگاه مهمی برای انواع گونه های گیاهی و جانوری هستند، نقش بسزایی در تنظیم چرخه آب و جلوگیری از وقوع سیل، تصفیه طبیعی آب و جذب آلاینده ها، زیستگاه پرندگان مهاجر، ماهی ها، دوزیستان و گیاهان خاص و منبع درآمدی برای جوامع محلی از طریق گردشگری و ماهیگیران دارند.
یک تحقیق جهانی نشان می دهد که حدود 87 درصد از تالاب های جهان در 300 سال گذشته از بین رفته اند و دلیل اصلی این پدیده بهره برداری ناپایدار از منابع آبی و خاکی تالاب ها به ویژه در بخش کشاورزی بوده است. در ایران نیز تقریباً همین درصد از تالاب ها از بین رفته است که خطرات جدی را برای گونه های گیاهی و جانوری و در نهایت انقراض آنها به همراه دارد.
به عنوان مثال تالاب گاوخونی زمانی میزبان انواع گونه های آبزی و پرندگان آبزی بوده است، اما در چند سال گذشته به دلیل از بین رفتن مساحت وسیعی از تالاب به دلیل خشکسالی و نرسیدن آب به بستر آن، با کاهش شدید پوشش گیاهی و جانوری مواجه شده است یا تالاب هامون که زمانی یکی از بزرگ ترین مناطق مهاجرتی یا خشکسالی در ایران بوده است. از بسیاری از گونه های پرندگان و ماهی ها، برخی گزارش ها از کاهش بیش از 70 درصدی تنوع پرندگان در این منطقه حکایت دارند.
اگرچه آمار جهانی و ملی دقیقی از درصد گونه های منقرض شده به دلیل خشک شدن تالاب ها وجود ندارد، اما کارشناسان محیط زیست هشدار می دهند که ادامه روند خشک شدن تالاب ها می تواند موج جدیدی از انقراض گونه ها را به دنبال داشته باشد. این موضوع نیازمند اقدام عاجل در سطح ملی و بین المللی است.
در واقع طبیعت سال هاست که بر انسان تسلط داشته است، اما حدود 10000 سال پیش با انقلاب کشاورزی، اولین رفتار انسان برای تسلط بر طبیعت آغاز شد و این رفتار با انقلاب صنعتی که حدود 300 سال اخیر است شدت گرفت و همراه با آن، بهره برداری لجام گسیخته از منابع طبیعی ادامه یافت، اما به مرور زمان انسان به این نتیجه رسید که با طبیعت از بین می رود.
در گزارشی که توسط صندوق جهانی طبیعت در سال 2016 منتشر شد، دلایل انقراض 449 گونه مختلف، از بین رفتن زیستگاه ها و بهره برداری بی رویه بیشترین سهم را در این زمینه داشته است، البته تغییر اقلیم، وجود گونه های مهاجم، بیماری های مختلف و آلودگی از دیگر عوامل اعلام شده است.
بر این اساس، با توجه به اهمیت اکوسیستمهای تالاب، حفاظت از آنها نوعی حفاظت از حیات گونههای زیستی است و در نتیجه تداوم حیات در کره زمین را تضمین میکند، بنابراین ضرورت انجام اقدامات و فعالیتهایی که حمایت یا تسهیل حفاظت از تالابها را انجام میدهند بیش از پیش مطرح شد و تغییر روند حفاظت از تالابها از رویکرد مشارکتی و محلی به روش سنتی مشارکتی و محلی به رویکرد مشارکتی و محلی به روش سنتی تبدیل شد. طرح حفاظت از تالاب های ایران نیز با همین هدف در سال 1384 آغاز به کار کرد.
با شروع طرح حفاظت از تالاب های ایران، حفاظت با رویکرد بومی از سال 1383 در تالاب های پرشان، شادگان و ارومیه آغاز شد و سپس به سایر تالاب های مهم گسترش یافت. در طول 2 دهه فعالیت، تدوین و تصویب طرح جامع مدیریت تالاب ها با همکاری ذی نفعان کلیدی برای 46 اکوسیستم تالاب در کشور اجرا شد و با همکاری نهادهای ذیربط، 29 مورد از آنها به تصویب رسید و 17 مورد دیگر در مرحله نهایی سازی و تصویب قرار دارند.
علی عروهی کارشناس مدیریت اکوسیستم های تالاب مدتی پیش در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار داشت: اکنون اغلب تالاب های واقع در فلات مرکزی کشور علاوه بر تالاب های ساحلی شمال کشور، گاه با خشک شدن دائمی یا فصلی یا متناوب مواجه هستند که ممکن است تا 70 درصد آنها را کانون گرد و غبار کشور و تبدیل به مناطق مرکزی کشور کند.
