در آمریکا وزارت آب نداریم، مردم در مدیریت آب دخالت دارند

بحران آب در ایران به مرحله ای رسیده است که کارشناسان آن را «ورشکستگی آب» می نامند.

علی میرچی، استاد منابع آب در دانشگاه ایالتی اوکلاهاما، معتقد است که ریشه این وضعیت بیشتر در «حکومت نادرست و تصمیمات از بالا به پایین» است تا تغییرات آب و هوایی.

وی می گوید: ایران دخل و خرج آب خود را به رسمیت نشناخته و توسعه آن طوری پیش رفته که گویی محدودیت منابع وجود ندارد.

به گفته میرچی، اصرار بر خودکفایی غذایی و تمرکز بر تصمیم گیری در نهادهای مرکزی، وضعیت آب ایران را به مرز نابودی کشانده است. وی هشدار می دهد: در صورت ناکافی بودن بارندگی و ادامه روند فعلی، خطر روز صفر آب برای تهران کاملا جدی است.

همچنین در این گفتگو راهکارهایی برای برون رفت از بحران آب مطرح شده است.

متن کامل مصاحبه در زیر آمده است.

نقش عامل انسانی بیشتر از تغییر اقلیم در بحران آب است

وقتی مدرسه بودیم نقشه های ایران در کتاب جغرافیا بود که پر از نقاط آبی بود یکی دریاچه ارومیه و دیگری هامون اما امروز در تصاویر ماهواره ای از خیلی از این آب ها خبری نیست. چه اتفاقی افتاد

همانطور که می دانیم کشور ما با مشکل از دست رفتن آب مواجه است. دریاچه‌های ارومیه، گاوخونی، بختگان، هامون و دریاچه‌های دیگر تحت تأثیر دو عامل مهم قرار گرفته‌اند، اولاً تغییرات اقلیمی، زمانی که گرما زیاد است و تبخیر و بارندگی کاهش می‌یابد، آب برخی از دریاچه‌ها از بین می‌رود. اما مهمتر از آن سوء مدیریت و مدیریت آب است. محیط زیست رعایت نشده و همین امر باعث خفگی دریاچه ها و از دست دادن تعادل آبی شده است. بنابراین عامل انسانی و سوء مدیریت بیش از تغییرات اقلیمی در این بحران نقش داشته است.

فراموشی محدودیت های آبی در مسیر توسعه

به اشتباهی در مدیریت آب اشاره کردید. اگر بخواهید بزرگترین اشتباه در مدیریت آب ایران را نام ببرید، آن چیست؟

اشتباه اصلی این بود که در مسیر توسعه، محدودیت آب نه در منابع سطحی و نه زیرزمینی در نظر گرفته شد. توسعه کشاورزی یا مسائل استراتژیک مانند رویکرد ما به جهان به گونه ای اتفاق افتاد که گویی محدودیت آبی نداریم. مثل خانواده ای که ماهی 10 میلیون درآمد دارد اما ماهی 30 میلیون خرج می کند و دارایی هایش را می فروشد تا جبران کند تا بالاخره ورشکست شود. ایران نیز دچار ورشکستگی آبی شده است زیرا دخل و خرج آبی خود را نمی دانست و حسابداری آبی اشتباه بود.

امنیت غذایی به جای خودکفایی غذایی

وضعیت کشورهای همسایه ما مثل ترکیه، عراق یا کشورهای خلیج فارس چگونه است؟ آیا آنها نیز با چنین بحرانی روبرو هستند؟

همه کشورها تا حدودی تحت تأثیر نوسانات آب و هوایی قرار دارند، اما نحوه مدیریت آنها تعیین می کند که فشارها چقدر قابل تحمل خواهد بود. ترکیه و کشورهای حوزه خلیج فارس نیز مشکلاتی دارند، اما این شیوه مدیریت است که فشار را برای شهروندان قابل تحمل می کند. عربستان سعودی با مقدار بسیار کمتر آب تجدیدپذیر وضعیت باثبات تری دارد و ما نمی شنویم که کلان شهرهایی مانند تهران با هشدار تخلیه در این کشورها مواجه شوند، هرچند چنین سخنانی هم دردناک و هم غیرمسئولانه است.

بنابراین می توان با استفاده از فناوری، شناخت محدودیت های آب، استفاده از سیاست های کلان مانند امنیت غذایی به جای خودکفایی غذایی، کارهای بهتری انجام داد. کشورهای دنیا از این روش‌ها استفاده می‌کنند، مثلا کشورها نیاز به امنیت غذایی دارند و لازم نیست همه محصولات را خودشان تولید کنند، اما اینکه ما اصرار داریم در برخی محصولات خودکفا باشیم، در درازمدت با امنیت غذایی در تضاد است، زیرا بر امنیت آب و خاک تأثیر منفی می‌گذارد. بنابراین کشورهایی که این ملاحظات را در نظر می گیرند و به موقع از برخی فناوری ها استفاده می کنند و سعی می کنند روابط خود را با سایر کشورها با توجه به ظرفیت آبی کشور تعیین کنند، وضعیت بهتری دارند.

اگر منزوی نبودیم نیازی به تولید تمام مواد غذایی در کشور نبود

منظورتان روابط، همان دیپلماسی آب است؟

بله، دیپلماسی آب و انواع دیگر دیپلماسی. اگر روابط ما با دنیا به گونه ای بود که به جای انزوا، تعامل طبیعی با دنیا داشتیم، مجبور نبودیم همه نیازهای غذایی خود را در داخل تولید کنیم. خودکفایی کامل برای کشوری با جمعیت ایران امکان پذیر نیست. باید در برخی از محصولات آب‌بر تعامل وارداتی داشته باشیم تا به ورشکستگی آب نرسیم، رویکرد ما باید مبتنی بر رفاه و امنیت شهروندان باشد نه خودکفایی به شرط تخلیه آب‌های زیرزمینی و از دست دادن آب‌های سطحی. تفکری که می گوید باید همه کارها را خودمان انجام دهیم، ما را به سمتی می برد که متوجه نمی شویم دخل و خرج آبی کشور کجاست و ما را به سمت ورشکستگی می کشاند.

انتقال آب آب جدیدی تولید نمی کند

در ایران هر زمان که بحث بحران آب مطرح می شود، دوباره ایده «انتقال آب» مطرح می شود. آیا این راه حل می تواند بحران را حل کند؟

پاسخ کوتاه نه است. انتقال آب مشکلی را حل نمی کند. در ایران تاریخچه آن به دهه 1950 برمی گردد. زمانی که آب کارون به زاینده رود منتقل شد. اما این انتقال باعث شد که جمعیت و کشاورزی در اصفهان گسترش یابد و کاربری های جدیدی شکل بگیرد. نتیجه این شد که آب اضافی نیز کاهش یافت و در نهایت سفره های زیرزمینی زاینده رود نیز تخلیه شد. انتقال آب، آب جدیدی تولید نمی کند، فقط آب را از منطقه ای به منطقه دیگر منتقل می کند و مصارف جدیدی ایجاد می کند. تا زمانی که مصرف را با در دسترس بودن آب هماهنگ نکنیم، این راه حل ها نمی توانند در بلندمدت و پایدار ادامه پیدا کنند.

حاکمیت اجباری آب در ایران; جای خالی جامعه مدنی

الگوی حکمرانی آب در سایر کشورها چگونه است و چه تفاوتی با ایران دارد؟

در ایران حکمرانی آب از بالا به پایین است، یعنی دستوری است. تصمیمات توسط وزارت نیرو و نهادهای مرکزی اتخاذ می شود. اما در کشوری مانند آمریکا چیزی به نام وزارت آب وجود ندارد. مدیریت آب بین سازمان ها و ذینفعان محلی تقسیم می شود و امور با تعامل مدنی انجام می شود. بنابراین کشاورزان، گروه‌های مدنی و محیط‌زیست همگی در تصمیم‌گیری نقش دارند. در صورت بروز اختلاف، از طریق گفتگو، رسانه و یا حتی مجاری قانونی حل و فصل خواهد شد. در آمریکا تصمیمات از پایین به بالا در یک فرآیند دموکراتیک گرفته می شود، با توجه به مسائل اقتصادی و زیست محیطی، مردم در مدیریت منابع مشارکت می کنند نه اینکه از بالا برای آنها تصمیم گیری شود.

آیا نمونه هایی از کشورهایی داریم که با شرایطی مشابه ایران مواجه شده و توانسته اند از بحران خارج شوند؟

بله، تجربیات موفقی در برخی از نقاط جهان وجود دارد. یکی از نمونه ها آبخوان “ادواردز” در تگزاس در ایالات متحده است. . گونه های خاصی از حیوانات وجود دارند که زندگی آنها به چشمه ها بستگی دارد. اگر سطح آب زیرزمینی پایین بیاید، چشمه ها خشک می شوند. برای حفظ این تعادل، چاه ها به طور مداوم تحت نظارت هستند و در دوره های خشکسالی، مصرف به تدریج کاهش می یابد. این نمونه ای از مدیریت آب های زیرزمینی است.

بحران آب در این شهر نشان از شکست حاکمیت آب دارد

اخیرا رئیس جمهور درباره طرح انتقال جمعیت تهران صحبت کرده است، آیا چنین طرحی عملی است؟

نه، این ایده نه مسئول است و نه عملی. اگر کمبود آب شهری به حدی برسد که شهر با بحران مواجه شود، نشان دهنده شکست حاکمیت آب است. البته شاید رئیس جمهور با بیان چنین سخنانی قصد داشت حساسیت مردم را نسبت به بحران آب بالا ببرد چرا که نمونه ای مانند کیپ تاون در آفریقای جنوبی وجود دارد که چند روزی تا «روز صفر آب» فاصله داشت اما با باران نجات پیدا کرد. در آنجا مردم با آگاهی عمومی مصرف را به شدت کاهش دادند. اما چنین همکاری مستلزم اعتماد عمومی و همکاری شهروندان است.

روز صفر آبی در کمین تهرانی هاست

با این توضیحات آیا خطر «روز آبی صفر» برای تهران وجود دارد؟

بله روز آبی صفر برای تهران امکان پذیر است. اگر بارندگی کافی نباشد و روند کنونی ادامه یابد، ممکن است با روز صفر آب مواجه شویم و مجبور به کاهش شدید مصرف شویم، زیرا صرفه جویی و کاهش مصرف آب تنها راه حل در کوتاه مدت است.

ضرورت فرهنگ سازی برای استفاده از آب تصفیه شده

اگر امروز مسئول تصمیم گیری بودید، اقدام اصلی شما برای عبور از این بحران چه می بود؟

در کوتاه مدت باید مصرف آب را کاهش داد و به بارندگی امیدوار بود. در درازمدت راه حل هایی وجود دارد که برخی از آنها در حوزه آب است، مثلاً باید روی بازیافت آب، تصفیه فاضلاب و مدیریت بهتر آب های زیرزمینی تمرکز کنیم، این ها راه حل های کوتاه مدتی نیستند که از بالا به پایین دیکته شوند، این راه حل ها در سطح جامعه حساس هستند، مثلاً استفاده مستقیم یا غیرمستقیم از پساب تصفیه شده و فاضلاب تصفیه شده به دلایل مختلف ممکن است مورد استقبال مردم قرار گیرد. تصفیه شده، ما آلرژی داریم. می خواهم بگویم فناوری چنین کارهایی موجود است، اما علاوه بر تامین اعتبار اقتصادی و کار فنی، اقدامات فرهنگی را می طلبد، با این حال باید سراغ چنین طرح هایی برویم.

از طرفی مدیریت بهتر آب های زیرزمینی و سیلاب ها مهم است، در بعضی جاها به منابع آب شور داخلی دسترسی داریم و می توانیم از فرآیند نمک زدایی بهره ببریم، البته باید بررسی شود که کجا می توانیم این کار را انجام دهیم زیرا هر اقدامی برای محیط خودش مناسب است، باید بررسی کرد که هر کدام از این اقدامات در کجا می تواند وضعیت مناسبی در ایران داشته باشد. همین طور شبکه های توزیع آب شهری تهران باید تعمیر شوند، حدود 30 تا 40 درصد گران ترین و با کیفیت ترین آب مصرفی خانگی به دلیل نشتی لوله های انتقال شهری هدر می رود، این میزان در آمریکا بین 5 تا 15 درصد است، بنابراین تفاوت آن زیاد است، این نشتی ها باید با هوش مصنوعی و مانیتورینگ فشار شناسایی و تعمیر شوند.

اما فراتر از حوزه آب، وابستگی اقتصاد کشور به آب باید کاهش یابد. باید در جاهایی که کشاورزی کارآمد نداریم شغل جایگزین و جذاب ایجاد کنیم و در حوزه گردشگری نیز سرمایه گذاری کنیم. امروزه باید با آب کمتر ارزش اقتصادی بیشتری تولید کرد. برخی مواد غذایی باید از خارج تامین شود و فشار اقتصاد برداشته شود.

اگر فرض کنیم که آب در جغرافیای ایران می تواند با ما صحبت کند، به نظر شما چه می گوید؟

تو به هر طریقی به سوی من دراز کردی و باعث شدی ماهیت وجودم در این سرزمین از بین برود.