روزنامه خراسان در مطلبی ضمن اشاره به اینکه استعفای معاون اول رئیس جمهور می تواند بیش از یک شایعه باشد، به اختلاف عارف با معاون اجرایی نیز پرداخته است.
این روزنامه نوشت: شایعات مربوط به استعفای محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهور در همان ساعات اولیه انتشار از سوی دولت تکذیب شد اما تاثیر آن در فضای سیاسی باقی ماند. نه به عنوان یک شایعه رسانه ای گذرا، بلکه به عنوان بازتابی از اختلافات دیرینه در بالاترین سطوح حکومتی.
این بار ماجرا به گفتگوهای پشت صحنه و تحلیل های بی اساس خلاصه نمی شد؛ تابلوهای میدانی از جمله حاشیه سفر استانی رئیس جمهور و اختلافات شناخته شده عارف، حاجی میرزایی و جعفر قائم پناه، اساس این گمانه زنی ها را تشکیل می دهد و بیش از آنکه یک خبر خبری باشد به آن اهمیت می دهد.
اگرچه رئیس جمهور هنوز استعفای خود را نپذیرفته است، اما اصل این طرح نشان می دهد که گره هایی در درون دولت شکل گرفته است که با تکذیب آن نمی توان از کنار آن گذشت. در واقع ریشه تنش در یک دعوای شخصی نیست، بلکه در ناهماهنگی ساختاری و حس به حاشیه رانده شدن برخی چهره ها در بدنه اجرایی دولت است.
دولت چهاردهم از همان ابتدای شکل گیری ترکیبی ناهمگون از چهره هایی بود که نه سابقه همکاری منسجم با یکدیگر داشتند و نه نگاه مشترکی به سیاست گذاری داشتند. این ناهمگونی اکنون خود را در یکی از حساس ترین پست ها یعنی معاون اول رئیس جمهور نشان داده است. جایگاهی که باید مرکز هماهنگی باشد اما در عمل با چالش هایی مواجه شده که در برنامه ریزی سفر استانی به حد نابسامانی رسیده است.
اختلاف نظر بر سر اولویت و نحوه برگزاری سفر رئیس جمهور بدون توجه به ماهیت آن، نشانه ای آشکار از عدم انسجام در حلقه اصلی اداره کشور است. اختلافات عارف با حاجی میرزایی و همچنین با قائم پناه که در چند موضوع اجرایی در ماههای گذشته مطرح شد، وقتی در کنار این ناهماهنگیها قرار گرفت، تصویر روشنی از چرایی شکلگیری شایعه استعفا به دست میدهد: مجموعهای از فشارهای شدید، احساس محدودیت اختیارات و بیاعتمادی متقابل بین بخشهای بالاترین بدنه دولت.
پناهگاه؛ بازیگری آرام اما قدرتمند؟
یکی از چهره هایی که نامش در تحلیل این تنش ها برجسته می شود جعفر قائم پناه است. فردی که برای افکار عمومی چندان شناخته شده نیست اما با عنوان معاون اجرایی رئیس جمهور در ساختار دولت چهاردهم نقش آفرینی می کند.
گزارش های مختلف نشان می دهد که عملکرد او به قدری ضعیف بود که تحلیلگران سیاسی به سختی می توانند ابتکار یا تصمیم مهمی از او به خاطر بیاورند. از سوی دیگر، وجه پررنگتر حضور او مربوط به نفوذ پشت صحنه و توانایی او در تأثیرگذاری بر آرایش نیروهای دولتی است. بر اساس برخی اطلاعات منتشر شده، جعفر قائم پناه با استفاده از روابط قدیمی خود با پزشکان وزارت بهداشت، نقش مشاور در سایه را بر عهده گرفته و حتی از ورود چهره های شاخصی چون ظریف، طیب نیا و آذریجهرمی به دولت جلوگیری کرده است.
این همان موج خبری است که برخی تحلیلگران را به مقایسه او با چهره های دولت های گذشته واداشته است. افرادی که تأثیر آنها در تصمیمات اجرایی بیش از اختیارات رسمی آنها بود و در عمل به «مرکز تصمیم گیری غیررسمی» تبدیل شدند. در این شرایط طبیعی است که معاون اول به عنوان فردی با سابقه و تجربه اجرایی احساس کند بخشی از اختیارات او نادیده گرفته می شود یا بدون هماهنگی با او تصمیمات کلیدی گرفته می شود.
وقتی چنین احساساتی در سطح معاون اول شکل می گیرد، خود طرح استعفا به یک پیام سیاسی مهم تبدیل می شود: هشداری درباره عدم تعادل در هسته اصلی دولت و انباشت نارضایتی در سطحی که نباید نادیده گرفته شود.
عارف با سابقه طولانی مدیریت در دولت ها و نهادهای اجرایی اکنون در جایگاهی قرار گرفته که احساس می کند نقشش محدود است. ماجرای سفر استانی، اختلاف با قائم پناه و تنش های مکرر با حاجی میرزایی بخشی از این فشارهاست. استعفا در چنین شرایطی یک اقدام احساسی نیست، بلکه ابزاری برای ابراز اعتراض عملی و جلب توجه حلقه اول دولت به ضرورت بازتعریف قوا است.
معاون اول در بزنگاه; چه ویژگی هایی حیاتی هستند؟
افزایش شایعات، سکوت های پی در پی و تکذیب های پراکنده، علاوه بر آثار درونی، مستقیماً بر اعتماد عمومی تأثیر می گذارد. در چنین فضایی که مردم با یک روایت رسمی منسجم مواجه نمی شوند، این احساس که دولت در بالاترین سطح چندصدایی است، تقویت می شود. مسئولیت پایان دادن به این ابهام بر عهده رئیس جمهور است. زیرا اگر هسته مرکزی دولت به هم ریخته باشد، طبیعی است که وزرا و معاونان نتوانند سیاست منسجمی ارائه دهند.
ثبات دولت از همان حلقه اول از درون شروع می شود. نکته مهم این است که حتی گزینه هایی که این روزها در فضای مجازی و رسانه ها برای جایگزینی احتمالی عارف مطرح می شود با نیاز واقعی دولت همخوانی ندارد. دولت امروز در شرایطی است که چهره معاون اول باید قبل از هر چیز از تشدید تنش ها جلوگیری کند و بتواند اجماع بین دستگاه ها ایجاد کند. شاید واکنش صریح و شناخته شده رئیس جمهور با جمله «جعفر را رها کنید» پیامی به مدیران ارشد دولت بود که از حاشیه سازی و چند صدایی پرهیز کنند.
معاون اول دولت برای ایفای نقش در شرایط حساس کنونی باید مجموعه ای از ویژگی های مکمل شخصیت و سبک مدیریتی رئیس جمهور را داشته باشد. مدیکیان چهره ای آرام، کم کلام و به دور از هیجان است، اما تجربه زیادی در حوزه مدیریت کلان، چانه زنی سیاسی، مدیریت سازمان های بزرگ و هدایت پروژه های ملی ندارد.
پس معاون اول باید قطب مکمل او باشد; فردی که دارای تجربه مدیریت بحران، تسلط بر بودجه، آگاهی دقیق از سیاست های عمومی و توانایی مدیریت پروژه های بزرگ است. او همچنین باید بتواند با بخش خصوصی صحبت کند، در فضای پیچیده اقتصادی و اجتماعی امروز کشور نقش آفرینی کند و در عین حال از مشروعیت کافی نزد اعضای کابینه برخوردار باشد.
از سوی دیگر، کشور در فضایی قرار دارد که همزمان نارضایتی های اجتماعی، شکاف های قومیتی، حساسیت های امنیتی و فشارهای اقتصادی روی میز حکومت گذاشته می شود. پزشکان هنگام ورود به برخی از مناطق امنیتی و اجتماعی مراقب و محتاط هستند. بنابراین معاون اول باید بتواند این حوزه ها را مدیریت کند و ثبات ایجاد کند.
نقش معاون اول فقط هماهنگ کننده بین وزارتخانه ها نیست. او شتاب دهنده همکاری های بین دستگاهی، طراح سیاست های اجرایی و در بسیاری از موارد چهره ای فرادستگاهی است که باید بین ساختارهای مختلف تعادل ایجاد کند. در کنار این ویژگی ها، مشروعیت داخلی نیز مهم است. معاون اول باید در دولت سابقه داشته باشد تا انتظارات این سمت را درک کند و در بین اعضای کابینه مقبولیت و اعتماد ایجاد کند. بدون این حمایت، امکان ایفای نقش هماهنگ کننده بسیار محدود خواهد بود.
ضرورت ساماندهی در هسته مرکزی دولت
در جامعهای که هزینههای سیاسی هر اختلاف کوچک را میتوان به عنوان سیگنالی از بیثباتی تعبیر کرد، نهاد ریاست جمهوری بیش از هر زمان دیگری نیازمند اصلاح ساختاری و هماهنگی داخلی است. شاید مهمترین پیام شایعه استعفا این باشد: دولت برای مدیریت بهتر بیرون باید از درون ترمیم شود. در نهایت مجموعه این تحولات نشان می دهد که در فضای سیاسی امروز ایران، حفظ شخصیتی چون محمدرضا عارف در ساختار دولت و بازتعریف واضح اختیارات معاون اول نه یک انتخاب سیاسی بلکه یک ضرورت مدیریتی است.
