بعدی- آنا ماتویوا، محقق و تحلیلگر برجسته در حوزه سیاست خارجی روسیه در موسسه کوئینسی است.
به گزارش به گزارش میهن تجارت به نقل از مجله Responsible Statecraft، اواخر ماه گذشته احمد الشارا، رئیس جمهور سوریه برای دومین بار از زمان به قدرت رسیدن به مسکو رفت. این سفر که فراتر از تشریفات بود حاوی پیام های سیاسی معناداری بود. وی در دیدار با ولادیمیر پوتین در کرملین با حرکتی نمادین گفت: در راه برف زیادی دیدم و به یاد داستانی افتادم؛ چه بسیار قدرت های نظامی تلاش کردند تا به مسکو برسند، اما به دلیل شجاعت سربازان روسی و حتی همراهی طبیعت ناکام ماندند.
پایان رابطه قیمومیت؛ یک مشارکت محتاطانه را آغاز کنید
چنین سخنانی از زبان فرمانده ای که نیروهایش در جریان جنگ داخلی سوریه بارها مورد هدف جنگنده های روسی قرار گرفتند، در نگاه اول تعجب آور بود. اما لحن و سرنخ ها نشان می داد که این جملات نه از سر تعارف بلکه با نوعی محاسبه و صداقت سیاسی بیان شده است.
سقوط بشار اسد بدون شک ضربه ای جدی به کرملین بود، اما مسکو این واقعیت را پذیرفت و اکنون به دنبال بازتعریف روابط جدید با دمشق است. رابطه ای که دیگر مبتنی بر الگوی سرپرستی و اطاعت نیست، بلکه بر مبنای برابری و منافع متقابل شکل می گیرد. در این زمینه، روسیه به بخشی از استراتژی تنوعبخشی دولت جدید سوریه تبدیل شده است: کشوری که به دوستان زیادی نیاز دارد، اما نمیخواهد در بازیهای ژئوپلیتیکی قدرتهای بزرگ به یک مهره تقلیل یابد. حداقل در مرحله فعلی، مسکو نیز آماده ایفای نقش در این چارچوب است.
از دیدگاه دمشق، منطق این انتخاب کاملاً عملی است. روسیه شریک نظامی دیرینه سوریه است. بخش قابل توجهی از تسلیحات ارتش سوریه ساخت روسیه است و نیروهای این کشور سال ها برای استفاده از آن آموزش دیده اند. سوریه برای تثبیت صلح به حمایت میدانی نیاز دارد و در این بین افسران پلیس نظامی روسیه که قبلاً کارآمدی خود را نشان داده و از مقبولیت نسبی در میان جامعه محلی برخوردار بوده اند، اکنون هشت پست دیده بانی بین قنیطره و بلندی های جولان را اداره می کنند. علاوه بر این، دمشق و مسکو در مورد استقرار نیروهای نظارتی روسیه برای ایجاد ثبات در جنوب سوریه گفتگو می کنند. رایزنی هایی که همزمان و در سایه مذاکرات حساس با اسرائیل در جریان است.
مسکو؛ دروازه باز دمشق به روی جهان
دمشق به دنبال باز کردن درهای کشور به روی جهان است، اما پیشنهادهای آماده زیادی ندارد. در حالی که همزمان با ادامه مذاکرات بر سر پایگاه های نظامی روسیه در سوریه، کرملین آماده است با کمک های اقتصادی و ارسال محموله های غلات حسن نیت خود را نشان دهد. قابل توجه است که روسیه حدود 20 میلیارد دلار سرمایه گذاری در بخش های تولیدی سوریه از انرژی و زیرساخت ها گرفته تا تاسیسات صنعتی دارد. سرمایه گذاری هایی که نیازهای بلندمدت این کشور را پوشش می دهد.
معادلات بین المللی نیز به نفع مسکو است. کرسی دائمی روسیه در شورای امنیت سازمان ملل متحد اهرم مهمی برای حمایت از دولت جدید سوریه است و این کشور همچنان بازیگری تاثیرگذار در معادلات منطقه ای است. آمریکا و روسیه دیگر با یکدیگر بازی نمی کنند و منافع آنها در سوریه تا حد زیادی همپوشانی داشته است. علاوه بر این، پایان حضور ایران در سوریه مایه آرامش دو طرف بوده است.
واشنگتن و مسکو برای دولت جدید سوریه در بازگرداندن ثبات و تمامیت ارضی آرزوی موفقیت می کنند. این امر با عقب نشینی حمایت آمریکا از «نیروهای دموکراتیک سوریه» به رهبری کردها تأیید شد. این تحول باعث شد روسیه پایگاه خود در قامشلی را ترک کند، اما این پایگاه به مأموریت خود عمل کرده بود و اوضاع تغییر کرده است. اکنون نیروها به جایی که بیشتر مورد نیاز هستند حرکت می کنند: اوکراین.
دلایل دیگری نیز وجود دارد که کمتر آشکار هستند. در اولین سفر شریعتی به مسکو در سال 2025، یکی از اعضای هیئت وی برخلاف رسم دولت تازه تأسیس اسلام گرا، ریش نداشت. او ماهر الشورا، برادر بزرگ رئیس جمهور بود که سمت بسیار حساس دبیرکل نهاد ریاست جمهوری سوریه (رئیس دفتر ریاست جمهوری) را بر عهده دارد. ماهر تا سال 2022 در شهر ورونژ روسیه به عنوان پزشک مشغول به کار بود، زمانی که احمد در خاورمیانه مشغول «جهاد» بود و همسرش نیز روسی بود.
همین روابط عمیق شخصی بود که راه را برای ارتباط با رهبری جدید سوریه هموار کرد و در نهایت ماهر الشورا مسئولیت ارتقا و سازماندهی روابط بین دمشق و مسکو را بر عهده گرفت. نقشی کلیدی که مبتنی بر اعتماد متقابل و دانش فراتر از روابط رسمی است.
معاشرت بدون موعظه؛ منطق جدید کرملین در سوریه
علاوه بر این، غرایز و محاسبات سیاسی دو رهبر نیز به طور قابل توجهی به یکدیگر نزدیک است. سوریه امروز در وضعیت ایده آلی قرار ندارد، اما احمد الشورا به خوبی می داند که مسکو قصد ندارد با او در مورد دموکراسی یا حقوق بشر به زبان مشاوره صحبت کند. از دیدگاه کرملین، آنچه مهم است، وجود دولتی باثبات است که قلمرو را کنترل می کند، با داعش مبارزه می کند و بر اساس منافع ملی تصمیم می گیرد.
اظهارات خود ولادیمیر پوتین نیز نشان می دهد که به رئیس جمهور جدید سوریه احترام می گذارد. الشورا را رهبر خودساخته ای می دانند که در بحبوحه آزمون های سخت جنگ به قدرت رسید و از نظر مسکو این احتمال وجود دارد که او در عمل از بشار اسد که سال ها در شبکه فساد، اجاره خانه و بدهی های خانوادگی گرفتار شده بود، کارآمدتر باشد.
در عین حال، دمشق و مسکو نگرانی های امنیتی مشترکی دارند که ریشه در خاک یکدیگر دارد. در حالی که بشار اسد که اکنون در تبعید در مسکو به سر می برد، به تعهدات خود پایبند بوده و زندگی آرامی مانند یک بازنشسته داشته است، گزارش هایی منتشر شده است که حکایت از فعالیت چهره های حلقه علوی نزدیک به او در روسیه برای تضعیف حاکمان جدید دمشق دارد. احمد الشورا انتظار دارد پوتین این تحرکات مخفیانه را مهار کند و در عین حال فشارهایی برای بازگرداندن منابع مالی سوریه که در سال های گذشته کشور را ترک کرده اند، اعمال شود.
از سوی دیگر، مسکو نیز با نگرانی های امنیتی خود مواجه است. در دهه 2010، حداقل 5500 مبارز مسلمان روسیه را به مقصد سوریه ترک کردند تا به گروه های سلفی-جهادی بپیوندند. یگان های قفقاز شمالی نقش مهمی در پیروزی هیئت تحریر الشام به رهبری الشعراء ایفا کردند و برخی از فرماندهان آنها در وزارت دفاع جدید سوریه به مقام های ارشد اعطا شدند.
با ورود نیروهای قفقاز شمالی به دمشق، پرچم “امارت قفقاز”، یک سازمان تروریستی منشأ چچن، که پیش از این گمان می رفت به تاریخ سپرده شده است، بار دیگر برافراشته شد. رویدادی نمادین که زنگ خطر امنیتی را در مسکو به صدا درآورد.
کرملین ترجیح می دهد این جنگنده های روسی الاصل در چارچوب نظم جدید سوریه ادغام شوند تا اینکه به روسیه بازگردند، به داعش بپیوندند یا در جبهه های دیگر، به ویژه جنگ در اوکراین وارد میدان شوند. پیوند بین بازیگران چچنی و اوکراینی از سال 2022 به طور قابل توجهی تقویت شده است. زمانی که میدان جنگ را از سوریه به باخموت و سپس به کورسک منتقل کردند و حتی قفقاز شمالی را تهدید کردند. حضور این نیروها در سوریه مستلزم مدیریت بسیار حساس احمد الشورا است. زیرا رفقای چچنی سابق او قبلاً نشانه هایی از نارضایتی را نشان داده اند و رئیس جمهور جدید سوریه قدرت و امکانی ندارد که آنها را به دشمن تبدیل کند.
از امنیت تا فرهنگ؛ معماری نفوذ نرم روسیه در سوریه جدید
در کنار ملاحظات امنیتی، سرمایه گذاری بلندمدت در سرمایه انسانی نیز به همگرایی اجتماعی بین دو کشور کمک کرده است. در دوران رژیم اسد، حداقل 35000 فارغ التحصیل از دانشگاه های شوروی و روسیه وارد کلاس حرفه ای سوریه شدند و پس از وقفه ای کوتاه، مسکو روند اعطای بورسیه تحصیلی به دانشجویان سوری را در سال 2025 از سر گرفت.
فرهنگ برای هر دو ملت جایگاه ویژه ای دارد، به خصوص که سوری ها به خوبی از میزان میراث فرهنگی از دست رفته در طول سال های جنگ آگاه هستند. در این راستا، تلاش ها برای احیای پالمیرا با مشارکت موزه دولتی ارمیتاژ سنت پترزبورگ و موسسه تاریخ فرهنگ مادی روسیه مورد استقبال قرار گرفته است. نماد واضح تر این پیوند فرهنگی، بازگشایی خانه اپرای دمشق در ژانویه 2025 بود. اتفاقی که با اجرای آثار چایکوفسکی همراه بود. اگرچه موسیقی کلاسیک به مذاق همه نمی آید، اما برای یک گروه قابل توجه، کنسرت های نوازندگان سوری که در مسکو و سن پترزبورگ آموزش دیده اند، نمایشگاه های هنری و اجراهای هنرمندان تحصیل کرده روسیه بخشی جدایی ناپذیر از زندگی فرهنگی دمشق است.
در این میان افراد و شبکه های فراملی نیز نقش تعیین کننده ای در نفوذ اجتماعی داشته اند. سیاستمداران و بازرگانان هماصل با روابط روسیه و سوریه، از جمله زیاد سبسابی، سیاستمدار چچنی متولد حلب که به سناتوری از چچن در پارلمان فدرال روسیه رسید و لوی الیوسف، تاجر سوری، نمونههایی از این روابط هستند. نتیجه این تعاملات، شکل گیری شبکه ای متراکم از روابط تجاری، کاری و دیاسپورایی با واسطه های غیررسمی قدرت در سوریه بوده است. شبکه ای که عمدتاً مستقل از قدرت های مرکزی عمل می کند.
در مجموع، مجموعهای از داراییها، روابط انسانی و منافع مشترک در سوریه، زمینهای را برای مسکو فراهم کرده است تا سیاستی جدید و واقعبینانه را دنبال کند. سیاستی که مبتنی بر رابطه یک جانبه و وابسته نیست، بلکه مبتنی بر مشارکت و هم افزایی است. اگرچه اجزای این معادله پیچیده و چند لایه است، اما در صورت موفقیت، این چارچوب می تواند به مدلی پایدارتر و سودمندتر از ترتیبات دوران اسد تبدیل شود.
