اکنون مقابل کتیبه بزرگ داریوش در بیستون ایستاده ایم. اثری که به خط میخی و به سه زبان فارسی باستان، ایلامی و اکدی (بابلی نو) نوشته شده است. این کتیبه که در دامنه کوه بیستون کرمانشاه حجاری شده است، یکی از مهم ترین اسناد تاریخی دوره هخامنشی به شمار می رود.
در نقش برجسته این کتیبه، داریوش اول با پای بر سینه گومات مغ و ردیفی از اسیران در مقابل او به تصویر کشیده شده است. مردانی که دست و گردنشان با طناب بسته است. آخرین فرد در این صف، سوکنخا، پادشاه سکاها است که پس از سرکوب شورش خود اسیر شد. همه این افراد به اتهام شورش علیه داریوش کشته شدند.
داستان به سالهای اولیه سلطنت داریوش برمی گردد. زمانی که پس از مرگ کامبوجا، خبر به سلطنت رسیدن بردیا منتشر شد. بردیا دومین فرزند کوروش کبیر بود. کامبوجی که برای سفر به مصر رفته بود، قبل از مرگش اعلام کرده بود که کسی که خود را بردیا معرفی کرده، برادر واقعی او نیست. زیرا به گفته او بردیا قبلا کشته شده بود. داریوش بعدها ادعا کرد که کسی که بر تخت مینشیند، ژئومت مغ بوده است.
به گفته داریوش، او به همراه هفت تن از بزرگان پارسی گومات را کشت و بر تخت سلطنت نشست. صحنه مرگ گومات نیز در نقش برجسته بیستون ثبت شده است. در متن کتیبه، داریوش خود را «شاه شاهان، شاه پارس و ماد، پسر ویشتاسب» معرفی کرده و نسب او را به هخامنشیان می رساند; تلاشی برای تثبیت مشروعیت سلطنت او، زیرا او از شاخه اصلی جانشینان کوروش نبود.
کتیبه بیستون وقایع سال های اول سلطنت داریوش و سرکوب شورش های گسترده در سراسر امپراتوری را شرح می دهد. در این نقش برجسته، اهورامزدا در بالای صحنه دیده می شود که داریوش دست راست خود را به نشانه احترام به سوی او دراز کرده است. در پشت شاه دو کماندار ایستاده اند و در مقابل او، به غیر از گئومات، نه شورشی دیگر قرار دارند که هر کدام نماینده ساتراپی یا ایالتی هستند که علیه او قیام کرده بودند.
در میان این افراد آترین یاغی شوش، نادیتبیر مدعی تاج و تخت در بابل، مرتیه، فورتیش در ماد، چیتانتخمه، وهیزدات در پارس، آرخا در بابل و فرادا در مرو دیده می شود. اکثر آنها پس از شکست در جنگ یا تحویل گرفتن توسط بزرگان مناطق خود به دستور داریوش اعدام شدند.
داریوش که در 27 سالگی به سلطنت رسید، نزدیک به یک سال و نیم درگیر شورش های گسترده در ایران، ماد، ارمنستان، آشور، مصر و دیگر مناطق بود. وی با اعزام فرماندهان خود و حضور مستقیم در برخی جبهه ها این قیام ها را سرکوب کرد و سپس دستور داد شرح این وقایع را بر کوه بیستون حک کنند.
کتیبه بیستون از نظر زبانشناسی نیز بسیار حائز اهمیت است. داریوش برای اولین بار فارسی باستان را به عنوان زبان نوشتاری رسمی استفاده کرد و آن را در کنار ایلامی و اکدی ثبت کرد. گفته می شود که خط و شیوه نگارش این کتیبه یکی از زیباترین نمونه های باقی مانده از دوره هخامنشیان است.
پس از سرکوب سکونخا، پادشاه سکاها، تصویر او نیز به نقش اضافه شد و به همین منظور بخشی از متن ایلامی از بین رفت و بازنویسی شد. این نشان می دهد که کتیبه در چند مرحله تکمیل شده است.
بیستون نیز در دوره های بعدی بازسازی شده است. از جمله قسمت هایی از صورت و کمان داریوش. روش مرمت این اثر سنگی همچنان یکی از نمونه های قابل توجه در تاریخ حفاظت از آثار باستانی به شمار می رود.
کتیبه بیستون امروزه به عنوان یکی از مهمترین اسناد تصویری و مکتوب جهان باستان شناخته می شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. سندی تاریخی که روایت رسمی به قدرت رسیدن داریوش و استقرار حکومت او برای آیندگان را حفظ می کند.
