علاوه بر توجه به موفقیت نظام آموزشی در راستای تداوم آموزش فراگیر در شرایط بحرانی، دیدن آسیب های آموزش مجازی و تلاش برای جبران این آسیب ها نیز بسیار مهم است. گفت و گو با معلمان، دانش آموزان و اولیای آنها حاکی از افت شدید کیفیت آموزش در فضای مجازی است. همچنین تجزیه و تحلیل آمار نشان می دهد که درصد کودکان غیر دانش آموز پس از دوره طولانی آموزش مجازی در دوران اپیدمی کرونا افزایش چشمگیری داشته است. از نظر هزینه تحصیلی خانوار، شهریه مدارس غیرانتفاعی به طور کامل توسط خانوار پرداخت شده است، اما این مدارس در حدود 30 تا 40 درصد از زمان مقرر آموزشی یا تعطیل شده و یا به صورت مجازی تدریس می شود.
تداوم «آموزش فراگیر» به لطف توسعه اینترنت در دهه اخیر
آمارها نشان می دهد که اینترنت در ایران از ابتدای دهه 1390 بیش از پیش توسعه یافته است. هزینه واقعی اینترنت هر خانوار از ابتدای دهه 1390 با شیب صعودی همراه بوده است و این روند صعودی پس از سال 1397 به شدت افزایش یافته است. بر اساس قیمت های پایه سال 1403، هزینه اینترنت برای خانوارها در سال 1403، 38 برابر هزینه اینترنت آنها در سال 1390 بوده است و این در حالی است که در مدت زمان سرعت اینترنت به شدت افزایش یافته است. علاوه بر توسعه روزافزون اینترنت در کل کشور، بررسیها نشان میدهد که در مناطق روستایی توسعه سریعتری نسبت به مناطق شهری دارد. همچنین دسترسی دهک های پایین درآمدی به اینترنت نیز با سرعت بیشتری نسبت به دهک های بالاتر افزایش یافته است. در نتیجه روندها، نسبت هزینه اینترنت خانوارهای شهری به روستایی از حدود 11 برابر در سال 2012 به 3 برابر در سال 2018 کاهش یافته است. نسبت هزینه اینترنت سه دهک بالا به سه دهک پایین نیز از حدود 21 برابر در سال 2012 به 5.5 برابر در سال 2011 با شیوع ویروس کرونا به 5.5 برابر در سال 2018 کاهش یافته است. ایران اولین تجربه مجازی سازی گسترده آموزش صورت گرفت. توسعه سریع اینترنت در روستاها و دهک های پایین در چند سال قبل از سال 1397 مهمترین عاملی بود که امکان دسترسی به آموزش مجازی را برای بسیاری از دانش آموزان فراهم کرد.
خانواده ها با درک اهمیت دسترسی به اینترنت برای ادامه تحصیل فرزندانشان در شرایط بحرانی سعی در تقویت دسترسی خود به اینترنت در سال 1392 و پس از آن داشتند. بررسی آمارها نیز نشان می دهد که مصرف اینترنت از سال 1398 با سرعت بسیار بیشتری افزایش یافته است و همچنین شکاف مصرف بین شهری و روستایی و دهک های بالا و پایین نسبت به سال 1397 کاهش چشمگیری داشته است. بنابراین توسعه همه جانبه اینترنت تا سال 2018 از یک سو بستر لازم را برای تداوم آموزش مجازی و فراگیر و آموزش مجازی و همچنین آموزش الکترونیکی و فراگیر در دوره آموزش مجازی و فراگیر در دوره آموزشی الکترونیکی و همچنین آموزش الکترونیکی در دوره آموزشی فراگیر و فراگیر، بررسی آمار و بررسی آمارها نشان می دهد. منجر به توسعه بیشتر اینترنت در ایران شد. با تشکیل بستر آموزش جامع مجازی پس از تجربه ویروس کرونا در ایران، این ظرفیت در مقاطع مختلف و مناسبتهای مختلف مورد استفاده قرار گرفته است. علاوه بر آلودگی و سردی هوا و نابسامانی های اجتماعی، شرایط کنونی و قبل از این جنگ نیز بر مجازی سازی آموزش افزوده است. اگرچه آموزش مجازی می تواند به مراتب بهتر از وقفه طولانی مدت و کامل آموزش باشد. اما این راه حل مشکل معایب مهمی نیز دارد.
نقش مدرسه در آموزش و تاثیر دائمی اختلالات مقطعی
گفت و گو با معلمان، دانش آموزان و اولیای آنها نشان دهنده افت قابل توجه کیفیت آموزش به روش مجازی است. علاوه بر دانش آموزانی که به اینترنت و تلفن همراه هوشمند دسترسی ندارند، بقیه دانش آموزان نیز به دلیل افت کیفیت آموزشی آسیب دیده اند. قطع و وصل زیاد اینترنت، میزان زیاد غیبت دانش آموزان، عدم امکان نظارت بر توجه دانش آموزان در کلاس و انگیزه کمتر دانش آموزان برای شرکت در کلاس و انجام تکالیف از جمله مواردی است که معلمان در مورد روش آموزش مجازی می گویند. علاوه بر موارد ذکر شده دوری دانش آموزان از همسالان خود در مدرسه به ویژه دوره ابتدایی آثار مخربی بر روحیه آنان دارد. اگر چه نوجوانان در مقاطع اول و دوم متوسطه می توانند این دوری از محیط مدرسه را با سایر دوستان خود در خارج از خانه جبران کنند. اما این امکان برای بچه های دبستانی وجود ندارد. غرق شدن کودکان دبستانی در فضای مجازی و بازی های اینترنتی در کنار اهمیت بالای این سنین در شکل گیری شخصیت اجتماعی انسان ها، خطر آسیب های روانی دائمی را در آنها افزایش داده است. دوری از همسالان در مدرسه، زمانی که دوره خانواده های گسترده با چند فرزند سپری شده است، می تواند آسیب های جسمی و روحی را به کودکان وارد کند. اضافه وزن، شخصیت منزوی، افسردگی روانی و پرخاشگری از جمله مواردی است که کودکان تنها را تهدید می کند.
کاهش کنترل معلمان بر دانش آموزان، همراه با بی انگیزگی شدیدتر دانش آموزان در روش آموزش مجازی و میزان غیبت بیشتر آنان، باعث کاهش کیفیت آموزش می شود. با توجه به زنجیره ای بودن مطالب درسی، اختلالات کوچک در آموزش دانش آموز می تواند تأثیری ماندگار بر سطح یادگیری وی داشته باشد. بحران های مقطعی مانند جنگ 12 روزه و به احتمال زیاد جنگ کنونی، اگرچه در مدت زمان نسبتاً کوتاهی روند آموزش را مختل می کند، اما تأثیر بلندمدتی بر یادگیری دانش آموزان خواهد داشت. آمارها نشان می دهد که درصد کودکان 7 تا 13 ساله ناموفق پس از مجازی سازی آموزش در دوره کرونا به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. نرخ کودکان غیر دبستانی از 1.7 درصد در سال 2018 به 2.2 درصد در سال 2019 افزایش یافته است که با توجه به جمعیت بیش از 10 میلیونی این کودکان، افزایش 0.5 واحد درصدی در این شاخص به معنای افزایش بیش از 50 هزار نفری تعداد کودکان غیرمدرسه است. اگرچه نمی توان تاثیر رکود اقتصادی در دوره کرونا را بر این افزایش نادیده گرفت، اما به نظر می رسد سهم عمده متعلق به آموزش مجازی باشد. میزان بالای غیبت و دوری از فضای آموزشی مدرسه باعث می شود که تحصیل تعداد قابل توجهی از دانش آموزان مختل شود و این اختلال ممکن است تاثیرات دائمی مانند عدم ادامه تحصیل بر روی آنها بگذارد.
بدهی پنهان مدارس به خانواده ها
تعطیلی مدارس و به ویژه مدارس ابتدایی به مناسبت های مختلف از سرما و آلودگی هوا گرفته تا مسائل شدیدتر مانند اپیدمی بیماری ها و جنگ باعث شده است که تعداد تعطیلات مدارس بیش از حد معمول باشد. برای مقابله با این معضل مدارس و سیستم آموزشی سعی کرده اند از ظرفیت آموزش مجازی کشور استفاده کنند. افت شدید کیفیت آموزش به صورت مجازی باعث آسیب به فرزندان والدینی شده است که به امید آموزش با کیفیت، شهریه سنگین مدارس به ویژه مدارس غیرانتفاعی را پرداخته اند. تلاش شده است تا هزینه های سنگین مدرسه توسط والدین پرداخت شود به امید ارائه آموزش با کیفیت و تمام وقت برای فرزندانشان. اما در این شرایط به نظر می رسد آموزشی که خانواده ها از مدارس انتظار داشتند محقق نشده است. بازپرداخت بخشی از شهریه به نسبت روزهای تعطیل و ایامی که آموزش مجازی بوده می تواند تا حدودی حقوق متضرر خانواده ها را جبران کند. با این حال، اختلال در روند آموزشی فرزندان آنها را نمی توان به راحتی جبران کرد.
ضرورت اجرای برنامه های جبران خسارت پس از بحران
عدم دسترسی به اینترنت، بی انگیزگی، شرایط روحی نامناسب و توانایی معلم در انتقال اطلاعات از جمله مواردی است که آموزش مجازی را آسیب زا کرده است. طراحی یک طرح جبران خسارت برای کمک به قربانیان آموزش مجازی بسیار مهم است. دانش آموزانی که به هر دلیلی نتوانستند در کلاس های مجازی شرکت کنند باید از حمایت آموزشی موثر برخوردار شوند تا پس از سپری شدن دوران بحران بتوانند در کنار سایر دانش آموزان به تحصیل ادامه دهند. علاوه بر گروه فوق، دانش آموزانی نیز وجود دارند که در کلاس های درس شرکت کردند. اما آموزش لازم را نداشته اند. با توجه به سختتر بودن شناسایی این دانشآموزان، معمولاً برنامههای جبرانی مورد غفلت قرار میگیرند و برای جلوگیری از این اتفاق، طراحی آزمونهایی برای سنجش افراد در دوران پسابحران با توجه به شرایط هر کلاس ضروری است. بنابراین، ضمن توجه به موفقیت نظام آموزشی در زمینه ادامه تحصیل در شرایط جنگی، باید به این نکته نیز توجه داشت که برای جلوگیری از آسیب دائمی به روند تحصیل بسیاری از دانش آموزان، نیاز به طراحی برنامه های جبرانی موثر است.
