سایه جنگ منطقه‌ای بر دیپلماسی/ آیا مذاکرات اسلام‌آباد نتیجه‌بخش خواهد بود؟

دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي صبح 29 فروردين ماه با صدور اطلاعيه اي آتش بس دو هفته اي ميان جمهوري اسلامي ايران و ايالات متحده آمريكا را اعلام كرد.

به گزارش اکو ایران، امروز – 22 فروردین – همه نگاه ها به اسلام آباد است. چهار روز پس از برقراری آتش بس موقت، هیات های ایرانی و آمریکایی با میانجیگری پاکستان در اسلام آباد پای میز مذاکره خواهند نشست.

کوروش احمدی، دیپلمات سابق ایران، همزمان با اعزام هیات‌های ایرانی و آمریکایی به اسلام‌آباد، حضور هیات‌های دو کشور در کوتاه‌ترین زمان ممکن در اسلام‌آباد را نشانه‌ای مثبت از وجود “اراده سیاسی” طرفین برای انجام و پیشبرد مذاکرات ارزیابی کرد. به گفته وی، حضور طرفین در محل نشست نشان می دهد که اراده برای حرکت به سمت توافق وجود دارد و هر دو طرف حداقل در سطحی امکان پیشرفت را در نظر گرفته اند.

با این حال احمدی تاکید کرد که موانع مهم همچنان باقی است. از جمله پیش شرط هایی که برای شروع مذاکرات مطرح شده است. یکی از این موارد آزادسازی بخشی از منابع مالی ایران است که به اعتقاد او می تواند چالشی برای دولت دونالد ترامپ باشد.

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل توضیح داد: ترامپ در سال‌های گذشته بارها از توافق‌های مالی دولت باراک اوباما با ایران انتقاد کرده است و این سابقه، موافقت با دادن چنین امتیازاتی را در فضای سیاسی داخلی آمریکا دشوارتر می‌کند.

با وجود این، این دیپلمات سابق معتقد است که همیشه امکان دستیابی به یک راه حل میانی وجود دارد. فرمولی که به هر دو طرف اجازه می دهد تا بخشی از خواسته های خود را بدون هیچ عقب نشینی آشکاری مدعی شوند. به گفته وی، تجربه مذاکرات گذشته نشان داده است که چنین راه حل هایی اگرچه پیچیده است، اما دست یافتنی است.

احمدی در خصوص وضعیت آتش بس نیز به تحولات لبنان اشاره کرد و گفت: نشانه هایی وجود دارد که ممکن است از شدت حملات اسرائیل کاسته شود، حتی اگر در سطح سیاسی، طرف مقابل نپذیرد که این موضوع به طور رسمی به مذاکرات ایران و آمریکا مرتبط است و این باید بتواند نظر هیئت ایرانی را تا حدودی جلب کند. به گفته وی، این سناریو احتمالاً منجر به کاهش تنش و تجاوز اسرائیل در لبنان می شود، بدون اینکه طرفین علناً آن را به روند گفتگو گره بزنند.

وی در عین حال تاکید کرد که اراده برای پیشبرد مذاکرات در دو طرف دیده می شود اما این اراده با ملاحظات داخلی گره خورده است. از دیدگاه احمدی، هم تهران و هم واشنگتن باید واکنش پایگاه اجتماعی و سیاسی خود را در داخل در جریان مذاکرات بررسی کنند. موضوعی که به طور طبیعی ممکن است روند مذاکره را طولانی کند و گاه و بیگاه درگیری ایجاد کند.

تنگه هرمز؛ اهرم بازدارنده یا عامل بحران؟

یکی از محورهای مهمی که احمدی به آن اشاره کرد، نقش تنگه هرمز در معادلات و مذاکرات جاری است. وی تاکید کرد: جمهوری اسلامی ایران می تواند در شرایط جنگی و در مقابل حملات نظامی از منظر حقوق بین الملل برای کنترل تردد در این آبراه اقدام کند. به گفته وی، چنین اقداماتی در چارچوب دفاع مشروع و ضرورت تعلیق موقت رژیم حقوقی مستقر قابل توجیه است.

با این حال، به گفته احمدی، برخی ممکن است بین شرایط جنگ و شرایط صلح تمایز قائل شوند. وی هشدار داد که ادامه محدودیت ها در شرایط صلح می تواند عواقب حقوقی و سیاسی داشته باشد. به گفته وی، رژیم حقوقی تنگه ها در حقوق بین الملل مبتنی بر عرف چند صد ساله است و هرگونه تغییر در آن مستلزم بررسی دقیق پیامدهای بین المللی است و شاید لازم باشد از مجاری چند جانبه عبور کرد و کشورهای بی شماری که از آن استفاده می کنند راضی بود. .

این دیپلمات سابق همچنین به ابعاد سیاسی موضوع اشاره کرد و گفت: تصمیم برای اعمال محدودیت بر تنگه هرمز نه تنها یک موضوع حقوقی است، بلکه واکنش بازیگران مختلف – از کشورهای حوزه خلیج فارس گرفته تا قدرت های اقتصادی شرق آسیا و اروپا را در پی خواهد داشت. به گفته وی، این خطر وجود دارد که اگر یک بحران (مسئله هسته ای) حل شود، موضوع تنگه هرمز خود به منبع تنش جدیدی تبدیل شود.

اما احمدی تاکید کرد: در رابطه با خطر درگیری نظامی، تنگه هرمز می تواند به عنوان یک بازدارنده موثر عمل کند و نقش مهمی در معادلات امنیتی منطقه ایفا کند.

ساختار هیأت ایرانی و اهمیت اختیارات مذاکره کنندگان

احمدی در بخشی دیگر از تحلیل خود به ترکیب هیئت ایرانی در اسلام آباد اشاره کرد که شامل شخصیت های اقتصادی، نظامی و بانکی است. به گفته وی، حضور این طیف متنوع از جمله عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، کارشناسان بانک مرکزی و مسئولان مرتبط با ابعاد نظامی از جمله حضور علی اکبر احمدیان، یکی از اعضای شورای عالی امنیت ملی، می تواند به تصمیم گیری سریعتر و دقیق تر کمک کند، به ویژه اگر مذاکرات وارد جزئیات شود.

وی در عین حال یک سوال کلیدی را مطرح کرد: میزان اختیارات تیم مذاکره کننده.

احمدی با اشاره به تجربه مذاکرات گذشته از جمله برجام گفت: محدودیت اختیارات مذاکره کنندگان و نیاز همیشگی به کسب مجوز از پایتخت یکی از عوامل اصلی طولانی شدن روند مذاکرات در گذشته بوده است.

به گفته وی، اگر این بار تیم ایرانی – به ریاست قالیباف، رئیس مجلس – در چارچوبی مشخص از اختیارات کافی برخوردار باشد، می تواند سرعت و کارایی مذاکرات را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.

موضوع دیگری که احمدی به آن پرداخت، نحوه انجام مذاکرات است. او معتقد است که اگر مذاکرات به صورت مستقیم انجام شود که باید با توجه به حضور جی دی ونس، احتمال تفاهم بسیار بیشتر و زمان بسیار کمتری صرف شود. به گفته وی، تجربه مذاکرات غیرمستقیم نشان داده است که انتقال پیام از طریق واسطه ها فرآیندی زمان بر و فرسایشی است و درک آن در این صورت بسیار دشوار خواهد بود.

اختلاف نظر بر سر «جامع» مذاکرات

احمدی در پایان به تفاوت دیدگاه ایران و آمریکا در مذاکرات قبلی در خصوص محدوده مذاکرات اشاره کرد. به گفته وی، اگر قرار باشد بر طرح پیشنهادی ایران تمرکز شود، موضوعاتی مانند برنامه موشکی و مسائل منطقه ای را شامل نمی شود، در حالی که آمریکا تمایل دارد مذاکرات را به صورت همه جانبه پیش ببرد و همه موضوعات را در بر بگیرد.

وی در عین حال تاکید کرد که طرح موضوعات مختلف لزوما به معنای امتیاز دادن در آن حوزه ها نیست و ایران می تواند در هر مورد توضیحات خود را بدون پذیرش محدودیت در مذاکرات ارائه کند. به گفته احمدی آنچه اهمیت دارد محتوای توافق نهایی است نه فقط موضوعات مطرح شده در مذاکرات.