گزارشهای رسانهها حاکی از دور جدید، فشرده و در سطح بالا از تلاشهای دیپلماتیک برای یافتن راهحلی برای آتشبس موقت جنگ و مذاکرات ایران و ایالات متحده است. از تهران تا اسلامآباد و از ابوظبی تا عربستان سعودی، تحرکاتی در جریان است که نشان میدهد بازیگران اصلی منطقه علیرغم لفاظیهای تند و تقابلهای میدانی، دریچهای را برای دیپلماسی باز نگه داشتهاند. در همین رابطه فرمانده عالی رتبه ارتش پاکستان در سفری ناگهانی به تهران آمد تا بن بست مذاکرات تهران و واشنگتن را حل کند.
ابتکار ژنرال در تهران
به گزارش دنیای اقتصاد، آتش بس پایدار بویژه در لبنان و آزادسازی درآمدهای بلوکه شده ایران که به عنوان دو پیش شرط پیش از سفر محمدباقر قالیباف به اسلام آباد برای مذاکره با آمریکا در 22 فروردین ماه مطرح شده بود، احتمالاً در راس مأموریت ژنرال عاصم منیر قرار دارد. اگرچه ذخایر اورانیوم و بازگشایی تنگه هرمز همچنان محل اختلاف مذاکرهکنندگان ایرانی و آمریکایی است، اما به نظر میرسد پاکستان به ریاست ژنرال عاصم منیر، فراتر از نقش میزبان و میانجی، ابتکاراتی را برای طرفین تدارک دیده است.
همزمانی این سفر با سفر شهباز شریف نخست وزیر پاکستان به عربستان سعودی نیز از سوی رسانه ها به عنوان سیگنالی قوی از تلاش منطقه برای عبور از بحران کنونی و تبدیل آتش بس موقت به آتش بس پایدار با بازگشت طرفین به میز مذاکره یا حداقل تمدید آتش بس موقت گزارش شد. در این میان، یکی از جدی ترین چالش های روزهای اخیر، تلاش واشنگتن برای ایجاد محاصره دریایی در اطراف ایران است. حضور گسترده ناوگان آمریکایی در آب های منطقه با هدف فشار بر شریان های اقتصادی و لجستیکی ایران، فضای دریا را بیش از پیش امن کرده است. این محاصره دریایی که با ادعای حمایت از کشتیرانی رایگان انجام شد، در عمل آزمونی برای صبر استراتژیک طرفین درگیر است.
سفر هیئت پاکستانی به تهران
در حالی که نگاه ها به دریا دوخته شده است، در آن سوی مرزها گزارش هایی از تحولات مثبت برای حل بحران به گوش می رسد. در همان زمان که خاورمیانه اکنون در میانه یک ماراتن نفس گیر به سر می برد، اخباری که از راهروهای وزارت امور خارجه و ارتباطات عالی دیپلماتیک می رسد نشان می دهد که هنوز زبان گفتگو با زبان تفنگ شکست نخورده است. این گزارش ها به نقل از منابع وزارت امور خارجه ایران از ادامه تبادل پیام بین ایران و پاکستان برای حل بحران کنونی خبر داده است. در همین راستا، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه کشورمان روز چهارشنبه از میزبانی تهران از هیئتی از پاکستان خبر داد. وی افزود: این سفر در ادامه مذاکرات در اسلام آباد انجام خواهد شد. به گفته بقایی، طرف پاکستانی رایزنی و گفتوگو با آمریکاییها داشت و در سفر به تهران درباره مواضع و دیدگاهها به تفصیل صحبت شد. این تحرکات نشان می دهد که در شرایط امروز دیپلماسی نقش ضربه گیر را در این جبهه ایفا می کند تا از ورود مجدد طرف های درگیر به مسیری که بازگشت از آن دشوار خواهد بود جلوگیری کند.
اولین گام برای کاهش تنش در روابط تهران و ابوظبی
یکی از صحنه های مهم این نمایش دیپلماتیک، تماس تلفنی اخیر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و معاون نخست وزیر امارات بود. این تماس روز چهارشنبه ششم فروردین ماه بین منصور بن زاید آل نهیان معاون نخست وزیر امارات و رئیس شورای اسلامی ایران انجام شد و در جریان آن دو طرف در مورد تحولات منطقه و راهکارهای کاهش تنش در منطقه گفتگو کردند. این فراخوان در حالی صورت گرفت که در نهم اسفند 1404 ایران در واکنش به تجاوزات آمریکا و اسرائیل به خاک این کشور، برای اولین بار حملات پیاپی موشکی و پهپادی به پایگاه های آمریکایی در امارات انجام داد و به حملات خود به مراکز، پایگاه ها و منافع اقتصادی آمریکا در امارات ادامه داد.
در حالی که در چهل روز گذشته فضای رسانه ای پر از اخبار درگیری و تنش بود و امارات به دلیل میزبانی از پایگاه های آمریکایی در کانون توجهات دفاعی قرار داشت، این گفت و گو پیامی روشن مبنی بر ضرورت کاهش تنش داشت. بدیهی است امارات که همواره بر الگوی توسعه اقتصادی تکیه دارد، به این نتیجه رسیده است که امنیت پایدار در خلیج فارس بدون هماهنگی با ایران امکان پذیر نیست. این تماس تلفنی اولین گام جدی برای عبور از سایه جنگ و بازگشت به میز مذاکره است که در آن منافع دوجانبه بر خصومت های القایی اولویت دارد. این اقدام نشان داد که طرف های درگیر در خاورمیانه ضمن پافشاری بر مواضع خود، راه های ارتباطی با همسایگان خود را مسدود نکردند.
در جستجوی یک آتش بس پایدار
در حالی که جبهه های نبرد همچنان ملتهب است، آسوشیتدپرس در گزارشی مدعی شده است که میانجی های بین المللی بیش از هر زمان دیگری به توافق برای تمدید آتش بس میان ایران و آمریکا (در سطوح غیرمستقیم و منطقه ای) نزدیک شده اند. این خبرگزاری مدعی شد که میانجیها روز چهارشنبه به تمدید آتشبس بین آمریکا و ایران و از سرگیری مذاکرات برای حفظ آتشبس شکننده قبل از پایان هفته آینده نزدیکتر شدند. به گفته یک مقام منطقهای درگیر در تلاش میانجیگری، قبل از پایان آتشبس دو هفتهای در 22 آوریل، میانجیها به دنبال مصالحه بر سر سه نقطه اصلی که مذاکرات مستقیم آخر هفته گذشته را از مسیر خود خارج کردند، برنامه هستهای ایران، تنگه هرمز و غرامت برای خسارات جنگی هستند. از سوی دیگر، آکسیوس به نقل از این مقام آمریکایی گزارش داد که آمریکا رسما با تمدید آتش بس موافقت نکرده است. این مقام آمریکایی تاکید کرد که تعاملات آمریکا و ایران برای رسیدن به توافق ادامه دارد.
این در حالی است که اوضاع خاورمیانه چنان ملتهب است که هر روز بدون شلیک، پیروزی دیپلماسی تلقی می شود. به نظر میرسد در سایه تحرکات اخیر، بازیگران بینالمللی به این درک رسیدهاند که فروپاشی این آتشبس میتواند به معنای ورود به یک دالان تاریک باشد که پایان آن برای کسی روشن نیست. از سوی دیگر رئیس جمهور آمریکا مدعی شد که رهبر چین به او گفته است که به ایران سلاح نمی فروشم. به گزارش فاکس نیوز، رئیس کاخ سفید در مصاحبه ای مدعی شد: من نامه ای به شی جین پینگ نوشتم، از او خواستم به ایران اسلحه ندهد، او به من نامه نوشت و اساسا می گوید که این کار را نمی کند. رئیس جمهور آمریکا ادامه داد: آنچه واقعاً در مورد ایران مهم است نتیجه نهایی است و ما در حال پیشرفت بزرگی هستیم، ماهیت کل مذاکره حول یک نقطه می چرخد و آن تحریم تسلیحات هسته ای ایران است، ایران به هیچ وجه نمی تواند سلاح هسته ای داشته باشد.
در عین حال، معاون رئیس جمهور آمریکا نیز طی مصاحبه ای اذعان کرد که «بی اعتمادی» زیادی بین واشنگتن و تهران وجود دارد، مشکلی که به گفته او یک شبه قابل حل نیست. به گزارش روزنامه ایندیپندنت، جی دی ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا در سخنانی خاطرنشان کرد که مذاکرات در اسلام آباد در سطحی بود که در حدود پنج دهه گذشته هرگز بین ایران و آمریکا اتفاق نیفتاده بود. وی گفت: در 49 سال گذشته دیداری در این سطح بین آمریکا و ایران اتفاق نیفتاده بود، بیاعتمادی زیادی بین دو طرف وجود دارد که نمیتوان یک شبه آن را حل کرد. ایران را شکوفا خواهیم کرد و مردم ایران را به گونه ای به اقتصاد جهانی دعوت خواهیم کرد که در تمام عمر من چنین نبوده است.
سخنگوی وزارت امور خارجه در واکنش به اظهارات ونس در خصوص دور بعدی مذاکرات ایران و آمریکا و ادعای ونس معاون رئیس جمهور آمریکا گفت: نمی دانم موضع ایران در قبال سلاح هسته ای چگونه باید اعلام شود، برنامه هسته ای ایران هرگز برای اهداف صلح آمیز نبوده است. از طریق پاکستان مبادله شد.
تداوم رئالیسم
گزارشهای اخیر نشان میدهد که ایران ترکیبی از صبر استراتژیک و دیپلماسی فعال با درک واقع بینانه از شرایط پیرامون را اتخاذ کرده است. تهران از مواضع خود عقب نشینی نکرده و اجازه نداده است که طوفان حوادث روابط خود را با همسایگانش قطع کند. به عبارت دیگر آنچه امروز در عرصه سیاسی منطقه مشاهده می شود تلاش برای یافتن نقطه تعادل است. نقطه ای که اقتدار میدانی با ظرافت دیپلماتیک گره خورده است. خاورمیانه که از دههها بیثباتی خسته شده، اکنون منتظر است ببیند آیا این رفت و آمدهای دیپلماتیک و تماسهای تلفنی اواخر شب میتواند سایه سنگین جنگ را از سر مردمش بردارد یا خیر.
در نهایت، واقعیت غیرقابل انکار این است که ثبات در این قطعه زمین تنها از طریق گفتگوهای درون منطقه ای و احترام به منافع متقابل حاصل می شود. آنچه رسانه ها از آن به عنوان «نزدیک شدن به توافق» یاد می کنند، در واقع پیروزی منطق بر هرج و مرج است. منطقی که می گوید در دنیای امروز، سرسخت ترین دشمنان هم راهی جز گشودن کانال های ارتباطی برای زنده ماندن ندارند.
