تصویر دوگانه از بازار کار ایران / تا امروز چند نفر بیکار شده‌اند؟

آینده– در یکی دو ماه گذشته صبح کارگران و کارمندان با صداهای مختلف شروع می شود. گاهی با پیام تعدیل نیرو، گاهی با تعطیلی خط تولید و گاهی با قطع ناگهانی اینترنت. برای میثم، سعید و ده ها کارگر و برنامه نویس دیگر، معنای آمار بازار تغییر کرده است. یکی پشت فرمان تاکسی اینترنتی نشسته، دیگری به دلیل قطعی اینترنت 15 ساعت رانندگی می کند و کارگری پشت درب کارخانه های تبریز از صف طولانی بیکاران می گوید.

به گزارش فردا؛ در این تصویر آخرین آمار رسمی بازار کار ایران از نرخ بیکاری 7.6 درصدی خبر می دهد. رقمی که نسبت به سال قبل 0.2 درصد کاهش داشته است. با این حال، تصویر میدانی از اقتصاد ایران روایت دیگری را نیز نشان می دهد: روایتی از بافت جامعه که بر اساس آن اشتغال در حال تغییر است و در مسیری متفاوت حرکت می کند.

این در حالی است که در دو ماه گذشته در مجموع ۱۹۱ هزار نفر برای دریافت بیمه بیکاری ثبت نام کرده اند. همچنین برآوردهای میدانی از برخی استان ها مانند خوزستان از بیکاری حدود 50 تا 55 هزار نفر حکایت دارد. بر اساس بررسی های میدانی و داده های ثبت شده، حداقل 241 تا 246 هزار نفر در موج اخیر بیکار شده اند. (این رقم هنوز شامل اخراج غیررسمی، قراردادهای تمدید نشده و مشاغل ثبت نشده در اقتصاد غیررسمی نمی شود و در واقعیت می تواند بیشتر باشد.)

گزارش های رسمی نیز حاکی از وقوع همزمان دو پدیده کاهش نرخ بیکاری در کنار افزایش جمعیت غیرفعال در بازار کار است. به گفته برخی کارشناسان «کاهش نرخ بیکاری لزوماً به معنای ایجاد شغل نیست، بلکه می تواند نتیجه خروج بخشی از مردم از بازار کار باشد». افرادی که بازار کار را ترک کرده اند و جزو جمعیت غیرفعال هستند.

191 هزار نفر در دو ماه گذشته برای بیمه بیکاری ثبت نام کرده اند و 50 تا 55 هزار نفر در برخی استان ها بیکار بوده اند. مجموع این تعداد شامل 241 تا 246 هزار نفر است.

در این میان روایت های کارگران، کارمندان و فعالان اقتصادی تصویر ملموس تری از کارخانه های تبریز تا تریبون های آنلاین تهران را نشان می دهد.

کاهش بیکاری یا خروج از اشتغال؟

میثم پس از 10 سال کار به عنوان تعمیرکار متخصص خودرو در یک شرکت معتبر، بیکار شد و اکنون رانندگی در بسترهای آنلاین را به عنوان راهی برای کسب درآمد انتخاب کرد. می گوید: حدود 30 میلیون تومان حقوق می گرفتم، بیمه بیکاری 15 میلیون می دهد، 15 میلیون را بدون کار نمی توانستم جبران کنم، میثم دو فرزند دارد، پسر بزرگش هم بیکار است و هر دو با یک ماشین کار می کنند، نصف روز میثم است و نصف روز پسرش.

کارگری که در یک واحد صنعتی در تبریز کار می کند نیز می گوید: با تغییر شرایط پس از جنگ، فضای تعدیل نیرو در کارخانه ها بیشتر خودنمایی می کند. وی با اشاره به تغییر شرایط کاری در مجتمعی که بیش از 2100 کارگر دارد، می گوید: هم کیفیت غذا کاهش یافته و هم حقوق ها دیر پرداخت می شود و هم اکنون فشار بیشتری بر کارگران معترض وارد می شود. وی تاکید می کند: هرکس مخالفت کند به راحتی تعویض می شود یا تعویض می شود یا وظیفه اش بر دوش دیگری می افتد.

نرخ بیکاری کشور در زمستان 1404 7.6 درصد اعلام شد. نرخ مشارکت اقتصادی به 39.7 درصد رسیده که نسبت به مدت مشابه سال قبل 0.4 درصد کاهش داشته است. همچنین جمعیت شاغل کشور حدود 24.3 میلیون نفر و افزایش اشتغال نسبت به سال قبل تنها 57 هزار نفر برآورد شده است.

نکته کلیدی نهفته در این آمار افزایش جمعیت غیرفعال است. گروهی که نه شاغل هستند و نه بیکار. به این ترتیب جمعیت غیرفعال در زمستان 1404 به 40 میلیون و 97 هزار نفر رسید که نسبت به سال قبل حدود 810 هزار نفر افزایش داشته است.

به عبارت دیگر بخشی از کاهش نرخ بیکاری ناشی از فرصت های شغلی جدید نیست، بلکه نتیجه خروج بخشی از جمعیت از بازار کار است. وضعیت بیکاری در گروه های حساس همچنان بالاست. نرخ بیکاری جوانان 15 تا 24 ساله 21.2 درصد است و در گروه سنی 18 تا 35 سال این نرخ به 15.1 درصد می رسد. همچنین نرخ بیکاری زنان 15 درصد برآورد شده است.

اکنون تصویر روشنی از وضعیت بازار کار ایران به دست می آید: نرخ بیکاری نسبتاً پایدار که با چالش های عمیق تری مانند کاهش مشارکت اقتصادی، افزایش جمعیت غیرفعال و تداوم بیکاری جوانان مواجه است. بر اساس تحلیل کارشناسان، چالش ها معنای واقعی «کاهش بیکاری» را زیر سوال می برند.

سقوط بی سر و صدا طبقه جدیدی در زیر سایه اقتصاد دیجیتال

جنگ فقط صنعت سنتی را دچار بحران نکرد، این روزها، بخش دیجیتال پس از قطع اینترنت عملاً به زانو درآمده است. سعید که از طریق برنامه نویسی امرار معاش می کرد و درآمد خوبی هم داشت، درباره سختی های روزگارش می گوید: ماهانه نزدیک به 60 میلیون تومان درآمد داشتم اما دو ماه است که کاملا بیکار شده ام. او فعلا تغییر مسیر داده تا کمی اوضاع تثبیت شود و اینترنت وصل شود: تنها کاری که در این دو ماه انجام دادم ثبت نام در تاکسی های اینترنتی و 15 ساعت رانندگی در روز است و بس.

سعید با اشاره به وضعیت همکارانش می گوید: کار ما به جایی رسیده است که تعدادی از همکاران من که تعدیل شده اند فیلترشکن می فروشند، مسیر او غیرقانونی است، اما چاره چیست؟

علاوه بر این، محدودیت‌های اینترنتی و کاهش دسترسی به بازارهای بین‌المللی ضربه سختی به اقتصاد دیجیتال وارد کرده است. بخشی که بین 10 تا 15 درصد اشتغال کشور را شامل می شود.

سامان که از طریق اینستاگرام پول در می آورد از نابودی تدریجی کسب و کارش می گوید: همه بازدیدهای صفحه ام از بین رفته است، 20 هزار دنبال کننده داشتم و چند ماهی بود که به درآمدم رسیده بود، حالا که اینترنت قطع شده تمام امیدم از بین رفته است.

همچنین بررسی های اخیر سازمان کار ایران نشان می دهد که حدود 700 نفر در واحد صنعتی نساجی بروجرد بیکار شده اند. همچنین گزارش هایی مبنی بر اخراج تقریبا 900 نفر در مناطق نیزار و مجموعه ای از شرکت های معدن و سنگ در کشور منتشر شده است.

نظر کارشناسان چیست؟

علیرضا حیدری کارشناس تامین اجتماعی در تشریح وضعیت بیمه بیکاری گفت: بیمه بیکاری ناشی از جنگ از محل ذخیره 3 درصدی بیمه بیکاری پرداخت می شود و اگر منابع کافی نباشد دولت باید آن را جبران کند.

وی همچنین پیش بینی می کند: تا یکی دو ماه آینده آمار دقیق بیکاران ناشی از این مدت بیشتر مشخص خواهد شد.

همچنین قربان درویشی دبیر اجرایی خانه کار خوزستان نیز از تعلیق 35 واحد تولیدی آسیب دیده در جنگ خبر داد: بین 50 تا 55 هزار نفر در خوزستان بیکار شده اند.

بحران اشتغال دیگر یک موضوع صرفاً اقتصادی نیست و شامل لایه‌های اجتماعی است که از کارخانه تا خانه و از کلاس درس تا پلتفرم‌های آنلاین را شامل می‌شود. و شاید به عقیده یکی از کارگرانی که در آستانه تعدیل قرار دارد: امروز پشت درب هر کارخانه ای صف طویل بیکاران است و این صف بزرگترین ابزار فشار بر کارگران شاغل است.