امکان دستیابی ایران و آمریکا به تفاهم با ابتکار میانجی پاکستان را باید به عنوان اولین گام در مسیر دشوار دستیابی به توافق ارزیابی کرد. در این روند آتش بس دائمی، بازگشایی تنگه هرمز، تحریم ها و موضوع اورانیوم 60 درصد 4 رکن اصلی را تشکیل می دهند.
به گزارش دنیای اقتصاد، ایران و آمریکا در آستانه امضای تفاهمنامهای هستند که نه تنها فعلاً «سایه جنگ» را از منطقه دور میکند، بلکه منجر به رفع محاصره دریایی ایران و بازگشایی تنگه هرمز میشود. تفاهمی که در پی تلاش های اسلام آباد، اراده تهران، فوریت های ترامپ و نقش متحدان عرب آمریکا و به گفته منابع ارشد به نقل از العربیه به دست می آید، می تواند به دور بعدی مذاکرات ایران و آمریکا در 5 ژوئن (15 ژوئن) منجر شود.
همچنین شامگاه گذشته مدیر دفتر المیادین در اسلام آباد نوشت که ممکن است پاکستان توافق چهارجانبه ای را که روز دوشنبه حاصل شد، اعلام کند. با این حال، علیرغم نزدیک بودن دیدگاه های طرفین در مورد شرایط تفاهم احتمالی، همچنان اختلاف نظرهایی وجود دارد که می تواند روند مثبت فعلی را مختل کند.
در همین رابطه، یک منبع آگاه بعدازظهر یکشنبه به خبرگزاری تسنیم گفت: اختلاف ایران و آمریکا بر سر یکی دو بند از تفاهم نامه احتمالی همچنان ادامه دارد و به دلیل ممانعت گرایی آمریکا هنوز این موضوع نهایی نشده است. یک منبع دیگر همچنین تاکید کرد: اگرچه آمریکاییها همواره مذاکرات را مختل میکنند و موضع خود را تغییر میدهند، اما ایران تاکید کرده است که بدون آزادسازی بخش خاصی از املاک بلوکهشده ایران در گام اول و سازوکار مشخصی برای ادامه تضمینی آزادسازی تمامی اموال مسدود شده، تفاهم وجود نخواهد داشت و این موضوع با میانجیگری پاکستان و برخی کشورهای منطقه فعال در میانجیگری نیز اعلام شده است.
آکسیوس همچنین در گزارشی نوشت: تفاهم نزدیک به امضای توافق آمریکا و ایران شامل تمدید 60 روزه آتشبس است که طی آن تنگه هرمز بازگشایی میشود، ایران میتواند آزادانه نفت بفروشد و به گفته یک مقام آمریکایی، مذاکراتی درباره برنامه هستهای ایران انجام خواهد شد.
البته خبرگزاری تسنیم این ادعا را رد کرده و نوشته است آنچه درباره جزئیات تفاهم اولیه «احتمالی» ایران و آمریکا شنیده می شود حاکی از آن است که برخلاف ادعای برخی رسانه های غربی مبنی بر تعهد ایران به خروج مواد هسته ای از کشور در متن یادداشت، ایران هیچ تعهدی در این زمینه نداشته است.
بر اساس این خبر، اساسا ایران در این مرحله هیچ اقدامی در زمینه هسته ای را نپذیرفته و موضوع مذاکرات هسته ای به پایان احتمالی جنگ و اجرای برخی اقدامات در این مرحله از سوی آمریکا موکول شده است. همچنین در خصوص بازگشایی تنگه هرمز، علیرغم اعلام برخی رسانه های غربی مبنی بر بازگشت وضعیت این تنگه به قبل از جنگ ظرف 30 روز، اما آنچه در تفاهم نامه احتمالی آمده است، بازگشت وضعیت نیست، بلکه بازگشت احتمال عبور «تعداد کشتی های ترانزیتی» به سطح 30 روز قبل از جنگ است.
به گفته اکسیوس، این توافق از تشدید جنگ جلوگیری می کند و فشار بر عرضه جهانی نفت را کاهش می دهد. با این حال، مشخص نیست که آیا این توافق منجر به یک توافق صلح پایدار خواهد شد یا خیر.
محتوای تفاهم ها
حدس و گمان محتویات درک احتمالی محور تحلیل ها در ساعات گذشته بوده است. آکسیوس درباره مفاد این تفاهم بین ایران و آمریکا نوشت که هر دو طرف یادداشت تفاهمی (MOU) امضا میکنند که ۶۰ روز اعتبار دارد و با رضایت طرفین قابل تمدید است.
در این دوره 60 روزه، تنگه هرمز بدون عوارض باز خواهد بود و ایران با پاکسازی مینهایی که در این تنگه کار گذاشته است، موافقت میکند تا کشتیها بتوانند آزادانه تردد کنند. در مقابل، آمریکا تحریم بنادر ایران را لغو کرد و برخی معافیتهای تحریمی را صادر کرد تا ایران بتواند آزادانه نفت بفروشد.
در همین راستا، خبرگزاری تسنیم نوشت که جزئیات تفاهم اولیه «احتمالی» ایران و آمریکا حاکی از آن است که واشنگتن در دوره مذاکره، از تحریم های نفتی ایران چشم پوشی خواهد کرد. اقدامی که به ایران این امکان را می دهد تا در این دوره زمانی نفت خود را بدون محدودیت به دلیل تحریم ها بفروشد.
یک مقام آمریکایی اذعان کرد که این امر باعث رونق اقتصاد ایران می شود، اما گفت که تسکین قابل توجهی برای بازار جهانی نفت نیز فراهم می کند. این مقام آمریکایی گفت: هرچه ایران سریعتر مین ها را پاکسازی کند و حمل و نقل را از سر بگیرد، محاصره سریعتر رفع خواهد شد.
این مقام آمریکایی گفت: اصل کلیدی ترامپ در این یادداشت تفاهم «کاهش تحریم ها در ازای عملکرد» است. به گفته این مقام، ایران خواستار آزادسازی فوری منابع مالی و لغو دائم تحریمها بود، اما طرف آمریکایی گفت که این امر تنها پس از دادن امتیازات ملموس انجام میشود. این مقام آمریکایی مدعی شد که پیش نویس یادداشت تفاهم شامل تعهدات ایران برای عدم دستیابی به سلاح هسته ای است.
این ادعا در حالی است که ایران هیچ برنامه ای برای ساخت سلاح هسته ای ندارد. بر اساس گزارشهای رسانهها، آمریکا موافقت کرده است در یک دوره ۶۰ روزه درباره لغو تحریمها و آزادسازی منابع مالی ایران مذاکره کند، اگرچه این اقدامات تنها به عنوان بخشی از یک توافق نهایی قابل اجرا و قابل راستیآزمایی اجرا خواهد شد.
پیش نویس یادداشت تفاهم همچنین روشن می کند که جنگ بین اسرائیل و حزب الله لبنان پایان خواهد یافت. در همین رابطه، یک مقام اسرائیلی گفت که بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، روز شنبه در تماس تلفنی با ترامپ نگرانی خود را از این شرط ابراز کرد. یک مقام آمریکایی گفت که او همچنین درباره سایر جنبههای توافق ابراز نگرانی کرد، اما استدلالهای خود را با احترام و مودبانه ارائه کرد.
منطقه لیپیک به توافق برسند
اما روند میانجیگری پاکستان بین ایران و آمریکا برای کاهش تنش و امضای یادداشت تفاهم زمانی جدیتر شد که پرزیدنت ترامپ در یک کنفرانس تلفنی از چند تن از رهبران منطقه درباره توافق پرسید و همه آنها گفتند از آن حمایت میکنند.
ترامپ شنبه شب در شبکه Truth Social اعلام کرد: من در کاخ سفید هستم، جایی که به تازگی گفتگوی بسیار خوبی با محمد بن سلمان آل سعود، پادشاه عربستان سعودی داشتم. محمد بن زاید آل نهیان، امارات متحده عربی؛ امیر تمیم بن حمد بن خلیفه آل ثانی، نخست وزیر محمد بن عبدالرحمن بن جاسم بن جابر آل ثانی و وزیر علی الثوادی از قطر؛ فیلد مارشال سید عاصم منیر احمد شاه از پاکستان؛ رجب طیب اردوغان رئیس جمهور از ترکیه؛ رئیس جمهور عبدالفتاح السیسی از مصر؛ ملک عبدالله دوم اردن؛ و حمد بن عیسی آل خلیفه، پادشاه بحرین، در خصوص جمهوری اسلامی ایران و کلیه مسائل مربوطه، یادداشت تفاهمی در رابطه با صلح منعقد کردم.
ترامپ ادامه داد: این توافق که تا حد زیادی مورد مذاکره قرار گرفته است، منوط به نهایی شدن بین ایالات متحده آمریکا، جمهوری اسلامی ایران و کشورهای مختلف دیگر است.
در واقع ترامپ در هفته ها و روزهای اخیر بین دوگانگی جنگ و دیپلماسی در حال حرکت بوده است، اما تماس تلفنی شنبه شب او با برخی از رهبران کشورهای دیگر، تهران و واشنگتن را بیشتر به سمت توافق اولیه سوق داد. مشاوران ترامپ می گویند که اگر خواسته های او در مورد برنامه هسته ای ایران برآورده شود، رئیس جمهور آماده است تا روابط با ایران را بازتعریف کند و به این کشور فرصتی دهد تا به پتانسیل کامل اقتصادی خود که ترامپ آن را «بسیار عظیم» می خواند، هر کجا که می رود، دست یابد.
در همین رابطه مسعود مگجیان رئیس جمهور ایران روز یکشنبه در گفت و گو با خبرنگار صداوسیما گفت: قطعا ما و تیم مذاکره کننده به هیچ وجه عزت و سربلندی کشور را از دست نخواهیم داد، اما حاضریم به دنیا این اطمینان را بدهیم که به دنبال سلاح هسته ای نیستیم.
ادامه تلاش های پاکستان در چین
در این میان، پاکستان به عنوان میانجی اصلی به رهبری فیلد مارشال عاصم منیر که روزهای جمعه و شنبه برای انعقاد توافقنامه در تهران حضور داشت، عمل کرده است. در تقویت این مسیر؛ شهباز شریف نخست وزیر پاکستان در آغاز سفر رسمی چهار روزه خود به چین روز شنبه وارد هانگژو در شرق چین شد.
مذاکرات ایران و آمریکا با میانجیگری اسلام آباد و همچنین همکاری های اقتصادی احتمالا در راس برنامه های سفر شهباز شریف نخست وزیر پاکستان به چین قرار دارد. به گزارش الجزیره، چین از تلاشهای میانجیگری پاکستان حمایت میکند و به گفته آندرابی، سخنگوی وزارت امور خارجه پاکستان، ابتکاری 5 مادهای در این زمینه ارائه کرده است. وی گفت: در این سفر ابتکار مشترک برای پایان دادن به جنگ مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.
تفاهم یا توافق؟
در این میان بحث این است که آیا آنچه بین ایران و آمریکا انجام می شود، دستیابی به توافق است یا تفاهم نامه؟ المیادین در این رابطه نوشت آنچه مورد بحث است، توافق نهایی نیست، بلکه یک یادداشت تفاهم (MOU) است و این یادداشت تفاهم ربطی به پرونده هسته ای ایران ندارد.
به گزارش المیادین، تمرکز این تفاهمنامه بر پایان جنگ و تمهیدات کاهش تنش، تسهیل حرکت ناوبری (کشتیها) در تنگه هرمز، خروج ناوگان آمریکایی از مجاورت ایران، آزادسازی نیمی از داراییهای بلوکه شده ایران که بالغ بر 12 میلیارد دلار است و پایان محاصره دریایی آمریکا است. همچنین پس از امضای چارچوب توافق، مهلت 30 روزه برای دستیابی به توافق هسته ای داده می شود.
شایان ذکر است که این تفاهم نامه بیشتر یک سند سیاسی است تا یک قرارداد سختگیرانه حقوقی. دولت ها معمولاً زمانی سراغ چنین سندی می روند که بخواهند نشان دهند در اصول کلی یا مسیر مذاکرات به یک تفاهم مشترک رسیده اند اما هنوز آمادگی پذیرش تعهدات کامل و قابل اجرا قانونی را ندارند.
