اینترنت ایران روی دو ریل متضاد

در پاییز 1404 اینترنت ایران تصویری متناقض از خود ثبت کرده است. از یک سو توسعه سریع فیبر نوری، رشد جدی اینترنت نسل پنجم و افزایش ضریب نفوذ اینترنت همراه ادامه دارد و از سوی دیگر تلفن ثابت رو به نزول است، شکایت کاربران از کیفیت خدمات همچنان بالاست و بازار ارتباطات کشور در سایه محدودیت های اینترنتی و اختلال مزمن اینترنت با بحرانی پنهان دست و پنجه نرم می کند.

به گزارش شرق، گزارش فصلی جدید سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی برای پاییز 1404 اگرچه روی کاغذ از رکوردهای جدید توسعه زیرساخت ها خبر می دهد، اما در عین حال نشانه هایی از شکاف عمیق میان «گسترش شبکه» و «تجربه واقعی کاربر» را نیز آشکار می کند. شکافی که اکنون به یکی از مهم ترین بحران های ارتباطی کشور تبدیل شده است.

فیبر نوری؛ پروژه ای که سرانجام به حرکت درآمد

در دو سال گذشته، دولت توسعه فیبر نوری را به مهمترین پروژه ارتباطی کشور تبدیل کرده بود. پروژه ای که به دلیل کندی اجرا، اختلاف اپراتورها و نبود مدل اقتصادی مشخص بارها مورد انتقاد قرار گرفت. اکنون آمار پاییز 1404 نشان می دهد که این پروژه بالاخره وارد فاز رشد جدی شده است.

بر اساس گزارش رگولاتوری، تعداد خانوارهای تحت پوشش شبکه فیبر نوری در پاییز امسال به 9 میلیون و 205 هزار و 500 خانوار رسیده است. عددی که در مقایسه با سه ماهه اول ۱۴۰۴ – با حدود ۸ میلیون و ۲۲۸ هزار جلد – جهش قابل توجهی را نشان می دهد. حتی در مقایسه با پاییز 1403 که پوشش فیبر روی تعداد 8 میلیون و 69 هزار خانوار تقریباً متوقف شده بود، اکنون سرعت توسعه افزایش یافته است. با این حال، هنوز فاصله قابل توجهی بین “پوشش” و “اتصال واقعی” وجود دارد و بسیاری از کاربران هنوز به سرویس فیبر دسترسی ندارند.

این نکته ای است که منتقدان بارها به آن اشاره کرده اند. توسعه زیرساخت روی کاغذ لزوماً به معنای بهبود کیفیت اینترنت برای کاربران نیست.

5G کم کم جایگزین 3G می شود

بازار اینترنت موبایل در پاییز 1404 به رشد خود ادامه داده است. تعداد مشترکان پهن باند تلفن همراه از 116243000 در سال گذشته به 124600000 مشترک افزایش یافته و ضریب نفوذ آن به 143.93 درصد رسیده است. عددی که نشان می دهد بسیاری از کاربران بیش از یک سیم کارت یا اتصال به اینترنت دارند.

اما مهم‌ترین تغییر، جابه‌جایی نسل‌ها در بازار اینترنت موبایل است. جایی که اینترنت نسل پنجم برای اولین بار توانسته نسل سوم را پشت سر بگذارد.

طبق آمار رگولاتوری، سهم 5G در بازار اینترنت همراه به 4.10 درصد رسیده و اکنون با سهم 3.51 درصدی از 3G بالاتر است. با این حال، اینترنت نسل چهارم همچنان بازیگر اصلی بازار است و بیش از 92 درصد از سهم بازار را در اختیار دارد.

اگرچه این تغییر آغاز جدی تری برای توسعه 5G است، اما هنوز با استانداردهای جهانی فاصله دارد. به خصوص در شرایطی که توسعه نسل پنجم در ایران همراه با محدودیت واردات تجهیزات، قطعی اینترنت و فشار اقتصادی اپراتورها پیش می رود.

رقابت اپراتورها؛ همراه اول جلوتر رفت، رایتل سریعتر شد

گزارش نظارتی نشان می دهد که رقابت اپراتورها در بازار تقریباً اشباع شده همچنان ادامه دارد. تعداد مشترکان فعال تلفن همراه در کشور از مرز 168 میلیون نفر عبور کرده و همراه اول توانسته بیشترین سهم را از جذب مشترکین جدید به خود اختصاص دهد. همراه اول هم اکنون 54 درصد از بازار اینترنت همراه را در اختیار دارد، ایرانسل با 42 درصد در رتبه دوم و رایتل نیز 4 درصد از بازار را در اختیار دارد. اما ایرانسل و رایتل با وجود افزایش تعداد مشترکین، بخشی از سهم بازار خود را از دست داده اند.

اما از نظر کیفیت شبکه داستان فرق می کند. رایتل در شاخص سرعت اینترنت نسل چهارم توانسته میانگین سرعت 13.91 مگابیت بر ثانیه را ثبت کند و از دو اپراتور بزرگ پیشی بگیرد. ایرانسل در بخش 3G عملکرد بهتری داشته است و شرکت اول در برخی شاخص های پایداری از رقبا عقب است.

با این حال، تجربه کاربران در ماه‌های اخیر نشان داده است که کیفیت واقعی اینترنت، بیش از آنکه به توانایی اپراتورها بستگی داشته باشد، تحت تأثیر اختلالات گسترده، محدودیت‌های بین‌المللی و سیاست‌های کنترل ترافیک است. موضوعی که به ندرت در گزارش رسمی نظارتی به آن اشاره شده است.

تلفن ثابت؛ سقوط آهسته یک فناوری قدیمی

در حالی که دولت بر توسعه اینترنت موبایل و فیبر تمرکز دارد، تلفن ثابت آرام آرام از زندگی کاربران ایرانی خارج می شود.

آمار پاییز 1404 نشان می دهد که تعداد مشترکان تلفن ثابت از بیش از 28 میلیون و 225 هزار نفر در سال گذشته به حدود 27 میلیون و 582 هزار نفر رسیده است. افت 2.28 درصدی که ادامه روند نزولی سال های اخیر است. ضریب نفوذ تلفن ثابت نیز به 31.86 درصد کاهش یافته است.

اما سقوط واقعی را باید در باجه های تلفن عمومی دید. که در آن تعداد باجه های تلفن و کارت های مخابراتی نزدیک به 8 درصد کاهش یافته است و از 55719 به 51318 رسیده است. تصویری واضح از حذف تدریجی زیرساخت هایی که زمانی بخشی از زندگی روزمره در شهرها بود.

کاربران همچنان ناراضی هستند

شاید مهمترین بخش گزارش نظارتی توسعه فیبر یا رشد 5G نباشد، بلکه آمار شکایات کاربران باشد. آماری که نشان می دهد علیرغم تمامی پروژه های توسعه، کیفیت تجربه کاربری همچنان حیاتی است.

بر اساس داده های سامانه 195، بیشترین شکایت کاربران در پاییز 1404 مربوط به اینترنت ثابت بوده است. منطقه ای که بیش از ۲۲۹۵۲ شکایت ثبت کرده است. تلفن ثابت با نزدیک به 16 هزار شکایت و تلفن همراه با بیش از 10 هزار شکایت در رتبه های بعدی قرار دارند.

دلایل اصلی شکایات کاربران شامل وقفه در سرویس، تاخیر در نصب و راه اندازی، تماس های تبلیغاتی مزاحم، پشتیبانی ضعیف و کیفیت پایین تماس است.

این آمار در شرایطی ثبت شد که طی ماه های گذشته اینترنت ایران با یکی از طولانی ترین دوره های محدودیت و اختلال مواجه بوده است. وضعیتی که بسیاری از کسب و کارها و کاربران معتقدند کیفیت واقعی اینترنت را به سطحی پایین تر از آمار رسمی رسانده است.

توسعه ای که هنوز به تجربه کاربری نرسیده است

گزارش نظارتی پاییز 1404 بیش از هر چیز تناقض بزرگی را نشان می دهد. ایران از نظر توسعه کمی شبکه، پوشش موبایل، رشد فیبر و توسعه نسل پنجم در حال حرکت است اما در عین حال نارضایتی کاربران، کاهش کیفیت تجربه اینترنت و بحران اعتماد به شبکه همچنان پابرجاست.

در واقع، اینترنت ایران امروز بر روی دو ریل متضاد حرکت می کند. از یک سو توسعه زیرساخت ها و سوابق آماری و از سوی دیگر اینترنت که همچنان برای بخش بزرگی از کاربران کند، ناپایدار، محدود و غیرقابل پیش بینی است. قطعا گزارش فصل زمستان 1404 که وضعیت بدتری از توسعه ارتباطات در کشور به دلیل دو قطعی اینترنت را نشان خواهد داد.