میریوسف علوی کارشناس مسائل سیاسی در یادداشتی در روزنامه جام جم نوشت: دهه هاست که جمهوری اسلامی ایران و سلطنت عمان به عنوان دو کشور ساحلی این تنگه، نقش اصلی را در حفظ امنیت و تسهیل عبور و مرور آزادانه کشتی ها ایفا کرده اند. تا قبل از جنگ غیرقانونی اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران، تنگه هرمز عملاً باز، امن و باثبات بود و روزانه میلیونها بشکه نفت و حجم عظیمی از تجارت جهانی از آن عبور میکرد. اما محاصره دریایی اخیر ایران و پیش از آن تهدیدهای متناوب برخی از سیاستمداران غربی و آمریکایی در دهه های اخیر نشان داده است که ایران مجبور است نقش حاکمیتی و مسئولیت خود را در تامین امنیت و مدیریت این آبراه استراتژیک با جدیت بیشتری اعمال کند.
ایران در تمام این سال ها برخلاف بسیاری از تبلیغات سیاسی، نه تنها مانعی برای تردد دریایی ایجاد نکرد، بلکه همراه با عمان حداکثر امکانات را برای کشتی های تجاری و نفتکش ها فراهم کرد. امنیت این آبراه بیش از هر چیز به نفع کشورهای ساحلی آن است. ایران بهتر از هر قدرت خارجی می داند که بی ثباتی در تنگه هرمز به طور مستقیم بر امنیت و اقتصاد خود کشور تأثیر می گذارد. اما جنگ اخیر واقعیت های دیگری را نیز آشکار کرد و مشخص شد که برخی کشورها و بازیگران خارجی از باز بودن تنگه و فضای اعتماد و ثبات موجود سوء استفاده کرده اند.
ضمن اینکه از مزایای امنیتی این مسیر بهره مند شدند، در عین حال طی سال های گذشته پایگاه های نظامی، انبارهای تسلیحاتی و زیرساخت های اطلاعاتی را علیه ایران در سواحل جنوبی خلیج فارس ایجاد و توسعه دادند. یعنی برخی دولت ها از امنیتی که ایران و عمان در این آبراه ایجاد کرده بودند استفاده کردند اما همین فضا را به سکویی برای تهدید امنیت ملی ایران تبدیل کردند.
این تجربه نیاز به بازتعریف مفهوم امنیت در تنگه هرمز را برجسته می کند. اصل اساسی باید روشن باشد: تنگه هرمز یا برای همه – و در درجه اول برای کشورهای ساحلی آن، یعنی ایران و عمان – امن و باز خواهد بود یا ناامنی آن بر همه بازیگران تأثیر خواهد گذاشت. امنیت در این منطقه نمی تواند یک طرفه، گزینشی یا مبتنی بر تهدید علیه یکی از بازیگران اصلی آن باشد. امنیت در تنگه هرمز تجزیه شدنی نیست، یا برای همه فراهم است یا ناپایداری آن به همه آسیب می رساند.
از دیدگاه حقوق بین الملل، ایران مانند هر کشور ساحلی دیگر حق اعمال حاکمیت مشروع خود در آبهای سرزمینی و مناطق تحت صلاحیت خود را دارد. این لزوماً به معنای بستن تنگه یا محدود کردن ترافیک بینالمللی نیست. ایران بارها اعلام کرده است که به دنبال دریافت عوارض از کشتی ها نیست و به اصل آزادی دریانوردی احترام می گذارد. اما تفاوت حقوقی و عملی مهمی بین «هزینه ترانزیت» و «هزینه خدمات دریایی و ناوبری» وجود دارد.
تامین امنیت عبور و مرور کشتی ها، خدمات ناوبری دریایی، امداد و نجات، حفاظت از محیط زیست دریایی، مبارزه با دزدی دریایی، کنترل ترافیک و تضمین ایمنی عبور و مرور هزینه های واقعی و سنگینی است که عمدتاً توسط کشورهای ساحلی تامین می شود. در بسیاری از آبراه های مهم جهان، اخذ هزینه خدمات بندری، ناوبری و ایمنی امری شناخته شده و مشروع است. ایران همچنین این حق طبیعی را دارد که درباره سازوکارهای منصفانه تامین مالی امنیت و ایمنی در تنگه هرمز بحث کند.
علاوه بر این، جمهوری اسلامی ایران نمی تواند نسبت به سابقه طولانی تهدیدات آمریکا در خصوص محاصره دریایی ایران بی تفاوت باشد. در دو دهه گذشته، ایده محاصره دریایی ایران بارها در واشنگتن مطرح شده و در هفته های اخیر عملاً اجرایی شده است. یکی از مهمترین نمونه ها در سال 2008 رخ داد. زمانی که طرحی در مجلس نمایندگان آمریکا با عنوان H.Con.Res. 362 مطرح شد که در واقع خواستار نوعی محاصره دریایی علیه ایران بود. این طرح مورد انتقاد گسترده حقوقدانان و حتی برخی از سیاستمداران آمریکایی قرار گرفت. در آن زمان، ران پل، جمهوریخواه آزادیخواه مشهور، نسبت به خطرات جنگ و عواقب چنین سیاستی هشدار داد.
برخی از پژوهشگران و فعالان جوان ایرانی از جمله دکتر رضا نصری و برادرش علی نصری که از دانشجویان ایرانی مقیم آن روزها در کانادا بودند نیز در جلب توجه افکار عمومی و محافل آمریکایی به ابعاد خطرناک این طرح از جمله ران پل به ابعاد خطرناک این طرح نقش داشتند و در نهایت این ایده به جایی نرسید. با این حال، ایران در هفتههای اخیر عملاً با نوعی فشار و محدودیت دریایی مواجه بوده است. وضعیتی که از دیدگاه تهران نه تنها مغایر با قوانین بین المللی است، بلکه اقدامی بی ثبات کننده علیه امنیت منطقه و اقتصاد جهانی است. در چنین شرایطی طبیعی است که ایران نمی تواند سرنوشت امنیت ملی خود و مهمترین آبراهه های اطراف خود را به تصمیمات لحظه ای یا «جنگ انتخابی» برخی سیاستمداران خارجی گره بزند.
تنگه هرمز نباید به میدان رقابت نظامی قدرت های فرامنطقه ای تبدیل شود. امنیت پایدار این آبراه تنها با همکاری کشورهای منطقه، احترام متقابل و پذیرش نگرانی های امنیتی مشروع همه بازیگران محقق می شود. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که انباشت تسلیحات، توسعه پایگاههای خارجی و سیاست فشار حداکثری نه تنها امنیت ایجاد کرده، بلکه منطقه را به آستانه درگیریهای خطرناکتری رسانده است.
ایران همچنان معتقد است که تنگه هرمز باید «تنگه صلح» باقی بماند. مجرای تجارت، انرژی و همکاری های منطقه ای، نه ابزاری برای تهدید، محاصره یا رقابت ژئوپلیتیکی. صلح پایدار تنها زمانی امکان پذیر خواهد بود که حقوق، امنیت و نگرانی های مشروع کشورهای ساحلی آن نیز به رسمیت شناخته شود.
