در طول تاریخ، هر زمان که جنگ ها با انفجارهای مهیب، بمباران های سنگین یا آزمایش های تسلیحاتی همراه بوده است، این سوال در افکار عمومی مطرح شده است که آیا انسان ها می توانند زمین لرزه ایجاد کنند یا گسل های زمین را فعال کنند؟ این سوال پس از حوادث بزرگ نظامی بارها تکرار شده است. از آزمایش های هسته ای در طول جنگ سرد تا بمباران های عظیم در جنگ های معاصر.
به گزارش ایسنا، یکی از شناخته شده ترین نمونه ها به سال 1945 برمی گردد. زمانی که دو بمب اتمی بر شهرهای هیروشیما و ناکازاکی ژاپن پرتاب شد. این انفجارها که از مخربترین وقایع انسانساز به شمار میروند، انرژی عظیمی را در مدت زمان بسیار کوتاهی آزاد کردند و اثرات مخربی بر انسان، محیط زیست و زیرساختها بر جای گذاشتند. اما بررسیهای لرزهای و زمینشناسی نشان میدهد که این انفجارها نتوانستند زمینلرزههای بزرگ زمین ساختی ایجاد کنند یا گسلهای اصلی منطقه را جابجا کنند.
دلیل این امر در تفاوت اساسی بین انرژی انفجارهای انسانی و مکانیسم زلزله نهفته است. زمین یک پوسته منفرد و ثابت نیست، بلکه از یک سری صفحات تکتونیکی تشکیل شده است که به آرامی و با سرعت چند میلی متر تا چند سانتی متر در سال حرکت می کنند. این جابجایی مداوم باعث تجمع تدریجی تنش در سنگ های پوسته زمین می شود. هنگامی که میزان تنش از مقاومت سنگ فراتر رود، یک شکست ناگهانی در امتداد یک گسل رخ می دهد و انرژی ذخیره شده در طی سال ها، دهه ها یا حتی قرن ها در چند ثانیه آزاد می شود. این آزاد شدن انرژی به صورت امواج لرزه ای بر روی زمین پخش می شود و باعث ایجاد زلزله می شود.
گسل ها در واقع سطوحی از ضعف ساختاری در پوسته زمین هستند که در آن دو بلوک سنگی در دو طرف آنها نسبت به یکدیگر حرکت می کنند. بسیاری از گسل های فعال جهان در شرایطی قرار دارند که به طور مداوم تحت تأثیر نیروهای زمین ساختی قرار دارند و برخی از آنها ممکن است در آستانه گسیختگی باشند. بنابراین دانشمندان بین «ایجاد زلزله» و «تحریک زلزله» تفاوت قائل می شوند. ایجاد زلزله به معنای تولید انرژی لازم برای وقوع زلزله است. انرژی که معمولا فقط از فرآیندهای زمین شناسی تامین می شود. با این حال، راهاندازی زلزله به وضعیتی اشاره دارد که در آن یک عامل خارجی میتواند زمان زلزلهای را که قبلاً در آستانه وقوع بوده، کمی به جلو یا عقب منتقل کند.
مطالعات علمی دانشمندان نشان می دهد که برخی از فعالیت های انسانی در مقیاس محدود قادر به ایجاد لرزه خیزی القایی هستند. پر شدن مخازن بزرگ سدها، استخراج نفت و گاز، تزریق سیالات به اعماق زمین، بهره برداری از زمین گرمایی و حتی برخی آزمایش های هسته ای زیرزمینی از جمله عواملی هستند که می توانند تعادل تنش را در برخی محیط های زمین شناسی تغییر داده و باعث زلزله های کوچک تا متوسط شوند. با این حال، این پدیده ها عموماً در محدوده های محلی رخ می دهند و با زمین لرزه های بزرگ ناشی از فعالیت گسل های اصلی تفاوت اساسی دارند.
در زمینه نظامی، انفجارهای متعارف، حملات هوایی و حتی سلاح های بسیار قدرتمند معمولاً انرژی بسیار کمتری نسبت به زلزله های بزرگ آزاد می کنند. به عنوان مثال، انرژی یک زلزله 7 ریشتری ده ها تا صدها برابر بیشتر از بزرگترین انفجارهای غیر هسته ای شناخته شده است. علاوه بر این، انرژی انفجارها عمدتاً در نزدیکی سطح زمین متمرکز می شود، در حالی که کانون بسیاری از زمین لرزه های مخرب در عمق چند تا چند ده کیلومتری پوسته قرار دارد، جایی که گسل های فعال تحت تأثیر تنش های زمین ساختی عمل می کنند.
با وجود این اجماع علمی، همزمان با جنگ اخیر علیه ایران و وقوع چند زمین لرزه کوچک در اطراف تهران، شایعاتی در فضای مجازی و برخی محافل غیرتخصصی مبنی بر احتمال تحریک گسل های فعال به ویژه گسل شمال تهران از طریق حملات نظامی و انفجارهای مهیب مطرح شد. این ادعاها نگرانی شهروندان را برانگیخت و این سوال را مطرح کرد که آیا انفجارهای ناشی از جنگ میتواند گسلهای بزرگ را فعال کرده و باعث زلزله بزرگ شود؟
دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، در مورد ادعاهای مطرح شده در مورد تأثیر حملات نظامی بر وقوع زمین لرزه ها چنین توضیح می دهد: بمب اتمی هیروشیما در هنگام انفجار دارای راندمان لرزه ای حدود 5.6 تا 5.7 بود، اما با وجود اینکه پس از هیروشیما در منطقه هیروشیما قرار دارد، بازده لرزه ای آن در حدود 5.6 تا 5.7 بوده است. ناکازاکی توسط ایالات متحده در سال 1945، یک زلزله در نتیجه این انفجارها رخ داد. نداد
وی افزود: وقوع زلزله نیازمند شرایط خاصی در اعماق زمین است. انفجار ناشی از بمب اتمی هیروشیما عمدتاً در سطح زمین یا بسیار نزدیک به سطح زمین رخ می دهد، در حالی که زمین لرزه ها در اعماق قابل توجهی در پوسته زمین رخ می دهند. بنابراین، چنین انفجارهایی نمی توانند گسل ها را فعال کنند و باعث زلزله شوند.
زارع با اشاره به زمین لرزه های اخیر پردیس گفت: زمین لرزه هایی که اخیرا در منطقه پردیس و حوالی تهران رخ داده است، بیشتر در عمق بیش از 7 تا 10 کیلومتری زمین رخ داده است. این در حالی است که تمامی حملات و گلوله هایی که در سال گذشته به تهران و اطراف آن اصابت کرده است، در سطح زمین یا در نهایت چند متر زیر سطح زمین منفجر شده است.
وی ادامه داد: حتی حملاتی که در جنگ اخیر به محوطه دانشگاه صورت گرفت، سطحی بود و از عمق زلزله بسیار دور بود. بنابراین، این انفجارها نمی توانند بر میزان تنش در اعماق حدود 8 کیلومتری زمین تأثیر بگذارند یا تحریک کنند.
استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله تاکید کرد: هیچ یک از این انفجارها نتوانسته است زلزله ایجاد کند. حتی زلزله هایی به بزرگی زلزله های اخیر پردیس نیز نمی توانند تحت تأثیر چنین انفجارهایی قرار گیرند.
وی خاطرنشان کرد: در روزهای جنگ زمزمه هایی مبنی بر اینکه ممکن است دشمن عمداً گسل شمال تهران را فعال کند و زلزله مخربی ایجاد کند شنیده می شد که از نظر علمی غیرممکن است.
زارع تصریح کرد: حتی اگر دشمن به عمد بخواهد گسل شمال تهران را فعال کند و از این طریق در تهران زلزله و ویرانی گسترده ایجاد کند، نمی توان چنین کاری کرد. موضوع تنها به قصد و اراده مربوط نمی شود، بلکه از نظر فنی و علمی چنین قابلیتی وجود ندارد.
وی تاکید کرد: فعال سازی عمدی گسل های اصلی با استفاده از حملات نظامی یا انفجارهای سطحی امکان پذیر نیست و چنین سناریویی نه در ایران و نه در سایر نقاط جهان قابل تحقق نیست.
