ماجرای جنگ ایران و آمریکا برخلاف همه پیش بینی های معمول، از یک منحنی غیرخطی گذشت. آنچه با یک جنگ محدود 12 روزه با ترورهای گسترده و تمرکز بر حملات سخت در پایتخت آغاز شد و سپس به درگیری 40 روزه در خشکی و دریا و جنگی تمام عیار منجر شد، سرانجام در یک جنگ یک روزه با هدف قرار دادن زیرساخت های حیاتی از جمله آب آشامیدنی غیرنظامیان در روستای بامانی سیریک به اوج خود رسید.
به گزارش شرق، اوج نه با پیروزی نظامی، بلکه با امضای تفاهم نامه در ژنو فروکش خواهد کرد. روایت رسمی سخنگوی وزارت امور خارجه ایران حاکی از آن است که مفاد تفاهم نامه پایان جنگ «تقریباً نهایی شده» و اکنون در انتظار رأی نهایی نهادهای تصمیم گیرنده در تهران است. اما آنچه این توافق را از منظر استراتژیک متمایز می کند، نه خود متن، چگونگی دستیابی به آن است. سه مرحله جنگ و در نهایت آتش بس 60 روزه که به آن آزادسازی بخشی از منابع مسدود شده و باز شدن تنگه هرمز و پایان محاصره دریایی ایران می گویند. در حالی که روز پنجشنبه رسانه های آمریکایی از ادامه حملات در شب های آینده خبر دادند و ترامپ بار دیگر «حملات شدید و نابودی ایران» را تهدید کرد، خبر توافق و آتش بس 60 روزه منتشر شد. آنچه این تناقض را توضیح می دهد، گزارش ها از مذاکرات فشرده هیئت قطری در تهران است.
هیئت قطری که روز چهارشنبه وارد تهران شده بود، با تماس مستقیم با کاخ سفید تا ساعت پنج بامداد پنجشنبه موفق شد متن تفاهم فعلی را نهایی کند. به عبارت دقیق تر، تمامی تهدیدات شفاهی ترامپ در روز پنجشنبه در حالی انجام شد که متن توافق در ساعات اولیه همان روز به دست آمده بود. تحلیلگران رفتار ترامپ را تلاشی برای “ایجاد روایتی از پیروزی” ارزیابی می کنند. او می خواست پایان جنگ را نه در نتیجه دیپلماسی فشرده، بلکه محصول تهدید نظامی خود معرفی کند. دقیقاً در شرایطی است که آمریکا متهم به جنایات جنگی در ایران شده است و روایت رسانه های غربی از حملات جنگی یک روزه اخیر است که جنایات جنگی ترامپ را آشکار می کند.
جنایت جنگی در سیریک; نقطه عطف قانونی
حمله روز چهارشنبه ۱۹ خرداد به آب انبار روستای بمانی در دو مایلی تنگه هرمز نقطه عطفی در تداوم جنگ طلبی ترامپ بود. به گزارش گاردین، کارشناسان نظامی و حقوقی پس از بررسی گزارش های رسانه ها و شواهد تصویری اعلام کردند که این حملات می تواند جنایت جنگی تلقی شود. برایان فینوسین، وکیل سابق وزارت خارجه آمریکا تاکید کرد: هدف یا نظامی است یا غیرنظامی؛ حمله به یکی قانونی است و حمله به دیگری جنایت جنگی.
سناتور تیم کین از ویرجینیا نیز در واکنشی بی سابقه گفت: ایران در حال حاضر یکی از کشورهایی است که بیشترین تنش آبی را در جهان دارد و در اواسط تابستان هستیم، قطع آب برای غیرنظامیان ویرانگر خواهد بود. نیویورک تایمز همچنین گزارش داد که هدف قرار دادن عمدی زیرساخت های غیرنظامی نمونه بارز جنایت جنگی است. قطعات بمب بی خانمان
یک 39-GBU که در محل کشف شد تأیید کرد که آنها آمریکایی هستند.
بنابراین ترامپ برنده جنگ نیست، بلکه در نهایت یک جنایتکار جنگی است که به دنبال راهی برای فرار از خلیج فارس است که به خوبی دریافته است که در جنگ تمام عیار چهل روزه دستاورد نظامی نخواهد داشت و تنها به دنبال تصویری دروغین برای نشان دادن پیروزی خود است.
جزئیات تفاهم نامه؛ هفت خط قرمز و سه محور مذاکره
به گزارش خبرگزاری دولتی ایران، متن این تفاهم نامه که قرار است یکشنبه هفته آینده همزمان با هفتاد و نهمین سالگرد تولد دونالد ترامپ در ژنو امضا شود، دارای هفت بند کلیدی است:
1. پرونده هسته ای بدون تعهد جدید: در شرایط فعلی توافقی در مورد برنامه هسته ای صورت نخواهد گرفت. ایران هیچ تعهد جدیدی نمی پذیرد و چارچوب برنامه صلح آمیز دست نخورده باقی می ماند. هرگونه مذاکره هسته ای به یک دوره 60 روزه پس از امضای تفاهم موکول شده است و حق غنی سازی و باقی ماندن مواد غنی شده با ایران خط قرمز تهران خواهد بود.
2. تنگه هرمز در انحصار کشورهای ساحلی: بر خلاف برخی ادعاها، ایران هیچ تعهدی در خصوص واگذاری مدیریت تنگه هرمز ندارد. تنها موضوعی که به آن اشاره شده «عادی شدن ترافیک» در صورت پایان جنگ و «رفع حصر غیرقانونی» است. آمریکا اساساً نقشی در مدیریت آینده تنگه هرمز نخواهد داشت و ایران مستقیماً با عمان این موضوع را حل خواهد کرد.
وی افزود: البته لازم به ذکر است که منابع آمریکایی در روز گذشته بارها از بازگشایی فوری تنگه هرمز همزمان با امضای توافقنامه صحبت کرده و بر ادامه محاصره تاکید کرده اند، بنابراین مکانیسم باز شدن تنگه و پایان محاصره غیرقانونی همچنان روایت رسانه ای مفصلی ندارد.
3. پایان جنگ در همه جبهه ها: نام لبنان در متن توافقنامه پایان جنگ آمده است و آمریکا متعهد شده است که اسرائیل را مجبور به پایان دادن به جنگ در لبنان کند. در متن این یادداشت واژه «تمدید آتش بس» به میان نیامده و متن آن خواستار «پایان قاطع جنگ» در همه جبهه ها شده است.
4. آزادسازی دارایی های بلوکه شده: تهران بر اساس سازوکار مورد نظر خود ضمانت های شفافی برای آزادسازی دارایی ها دریافت کرده است. بر اساس برنامه ریزی انجام شده، بخشی از دارایی ها (احتمالاً شش میلیارد دلار در قطر) بلافاصله و بقیه به تدریج طی مذاکرات 60 روزه آزاد می شود.
باز هم نمی توان خوش بین بود که پول ایران به صورت مستقیم در اختیار کشور قرار می گیرد و باید منتظر متن نهایی بود و دید به جز پول ایران در قطر که بارها در دولت سیزدهم منتشر شد، این بار عملاً در اختیار ایران قرار خواهد گرفت. البته برخی منابع گفته اند در واقع قطر برای پیشبرد مذاکرات وام شش میلیارد دلاری به ایران می دهد و پس از تعریف سازوکار آزادسازی پول ایران، مرحله بازگرداندن وام مشخص می شود.
5. غرامت جنگی: موضوع خسارات وارده به ایران در حملات نظامی آمریکا و اسرائیل در تفاهم نامه ذکر شده و سازوکار اجرای آن در مذاکرات 60 روزه مشخص خواهد شد.
6. تحریم ها: رفع تمامی تحریم های یکجانبه آمریکا و تحریم های بین المللی یکی از سه موضوع مذاکرات 60 روزه خواهد بود.
7. مذاکرات آتی دارای سه محور مشخص است: ادامه برنامه صلح آمیز هسته ای ایران، لغو تمامی تحریم ها و سازوکار جبران خسارت. هیچ موضوع دیگری (از جمله برنامه موشکی یا نیروهای نیابتی) در دستور کار نیست. بنابراین مذاکرات اصلی ظرف 60 روز پس از توافق انجام می شود تا مهم ترین مسائل دو کشور در این فاصله زمانی حل شود.
واکنش ها؛ اسرائیل همچنان ناراضی است
پس از انتشار خبر تعلیق حمله به ایران و انتشار احتمال توافق در ژنو، دفتر بنیامین نتانیاهو بلافاصله اعلام کرد که اسرائیل «طرف هیچ یادداشت تفاهمی با ایران نیست و در مذاکرات صلح شرکت نمیکند». با این حال، الجزیره مدعی شد که ترامپ درباره پیش نویس این تفاهم با نتانیاهو مشورت کرده است و نخست وزیر اسرائیل از “تعهد ترامپ برای گنجاندن حذف مواد غنی شده، تخریب ساختارهای غنی سازی و محدود کردن موشک ها در توافق نهایی” قدردانی کرده است. ادعایی که تهران قویا آن را تکذیب کرد. از سوی دیگر روزنامه «یدیعوت آحارونوت» جزئیات گفتگوی دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو را فاش کرد که در آن تشدید تنش با ایران و حزب الله در سایه تلاش آمریکا برای محدود کردن حملات مورد بحث قرار گرفته است. به گزارش منابع به نقل از روزنامه یدیعوت آحارونوت، بنیامین نتانیاهو به ترامپ گفت که تمایل او برای دستیابی به توافق با ایران را درک می کند، اما تاکید کرد که اسرائیل نباید قربانی هرگونه تفاهم احتمالی با ایران شود. در این میان، توافق احتمالی تهران و واشنگتن حامیان خود را دارد و اسحاق دار، وزیر امور خارجه پاکستان و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در تماسی تلفنی از «پیشرفت حاصل از تعامل دیپلماتیک باثبات بین ایران و آمریکا» استقبال کردند. رادیو دولتی پاکستان گزارش داد که دو طرف ” ابراز امیدواری کردند که این تلاش ها به تفاهم پایدار و یک راه حل مسالمت آمیز منجر شود.”
سید عباس عراقچی و ژان نوئل بارو وزرای امور خارجه ایران و فرانسه بعدازظهر جمعه در خصوص آخرین وضعیت منطقه، روند تحولات دیپلماتیک با میانجیگری پاکستان و برخی مسائل دوجانبه تلفنی گفتگو کردند. وزارت امور خارجه اعلام کرد که عباس عراقچی طی تماس تلفنی با ژان نوئل بارو، مسیر دیپلماتیک در چارچوب میانجیگری پاکستان را مورد بررسی قرار داد. همچنین دیوان امیری قطر اعلام کرد که امیر قطر در تماس تلفنی با رئیس جمهور آمریکا آخرین تحولات مربوط به تلاش های دیپلماتیک برای کاهش تنش در منطقه را بررسی کرد. بر اساس این بیانیه، تمیم بن حمد آل ثانی امیر قطر و دونالد ترامپ رئیس جمهور آمریکا نیز نتایج رایزنی ها و تفاهمات واشنگتن و تهران در چارچوب روند مذاکرات را که منجر به پیشرفت در تفاهمات پیشنهادی شده است، بررسی کردند. دادگاه امیری قطر افزود: رئیس جمهور آمریکا تاکید کرد که تفاهمات میان آمریکا و ایران با توافق همه طرف ها و حمایت کشورهای برادر و دوست از جمله قطر همراه بوده است. در ادامه این بیانیه آمده است ترامپ در آستانه اعلام مقدمات امضای توافق بر ادامه تلاش ها برای تکمیل اقدامات نهایی تاکید کرد.
دید 60 روزه؛ فرصتی برای صلح یا میدان رقابت جدید؟
با امضای احتمالی این تفاهم نامه در ژنو، ایران و آمریکا وارد یک دوره 60 روزه می شوند. بلومبرگ به نقل از یکی از مقامات گروه هفت تاکید کرد که آنچه امضا خواهد شد “یادداشت تفاهم” است نه یک توافق نهایی. در این مدت سه موضوع هسته ای، تحریم و غرامت باید حل شود. نکته راهبردی اینجاست: در حالی که ایران توانسته خطوط قرمز خود را در متن (به ویژه در مورد تنگه هرمز، حق غنی سازی و عدم ورود موشکی و مسائل منطقه ای) حفظ کند، آمریکا نیز با آزادسازی گام به گام دارایی ها و گشایش تنگه هرمز به بخشی از اهداف خود دست یافته است. بنابراین، آنچه در این مرحله اتفاق افتاد یک توافق نهایی نیست. این یک درک برای کنترل تنش و مدیریت بحران بود. اما سوال اصلی این است: آیا اسرائیل به تعهد آمریکا برای پایان دادن به جنگ در لبنان پایبند خواهد بود و مهمتر از آن، ترامپ که عملاً سه مرحله از جنگ را مدیریت کرد، حاضر است تا 60 روز آینده تحریم ها را به طور کامل لغو کند؟ پاسخ به این سؤالات در ژنو نوشته نخواهد شد. در حوزه سیاست و دیپلماسی دو کشور انجام خواهد شد.
آنچه مسلم است سخنان رئیس جمهور ایران در روزهای اخیر است که «انسجام و همبستگی ملی را مهم ترین سرمایه کشور» خوانده و تأکید کرده است: «نباید فرصت خدمت را به دلیل دیدگاه های محدودکننده از افراد شایسته دریغ کرد». در ترجمه سیاسی این جمله می توان نشانه ای از آمادگی تهران برای امضای تفاهم و ورود به مرحله جدیدی از تعامل با آمریکا را مشاهده کرد. مرحله ای که سه جنگ در یک سال اخیر جای خود را به مذاکرات فشرده 60 روزه می دهد تا شاید جنگ پایانی قطعی داشته باشد یا تا رویارویی بعدی در میدان خاکستری کنترل تنش بمانیم. اما ایران ثابت کرده است که صلح طلب است اما جنگیدن را بلد است و اگر منافع ایران بر سر میز مذاکره تامین نشود تسلیم نمی شود بنابراین تا مشخص شدن نتیجه نشست ژنو باید از تعصب و قضاوت های عجولانه پرهیز کرد.
