مداحان چگونه به بازیگران سیاسی تبدیل شدند؟ / پشت‌پرده خط‌ونشان‌ها برای دولت پزشکیان

فردا – محسن صالحی خواه; زیر نور قرمز در محاصره باندهای بزرگ و فضای بخار گرفته حسینیه، روبروی کتیبه بزرگی که همیشه پشت سر مداح دیده می شود، این بار مهمان دیگری است. چند قطعه کلاشینکف که انعکاس نور روی آن جلب توجه می کند. مداح و چند نفر از حلقه اول سینه زنها همزمان با تکرار ذکر یا شعر، اسلحه را که در دست دارند بالا و پایین می کنند. هماهنگ با ریتم مداحی

بر اساس گزارش فردا، تحولات سیاسی ماه های اخیر به برخی هیئت های عزاداری در تهران و برخی شهرستان ها نیز کشیده شد. فضایی که همزمان با آتش بس شکل گرفت، انتشار پیام رهبر انقلاب با تاکید بر کلمه کلیدی «علی الاصول»، حواشی تفاهم نامه ایران و آمریکا و ادامه مذاکرات دو کشور.

برجسته شدن مسائل سیاسی در هیئت های عزاداری چه در قالب نقد سیاست ها و چه در حمایت از آن موضوع تازه ای در ایران نیست. از اوایل دهه 1379 و همزمان با تحولات فضای سیاسی کشور، برخی از هیئت ها و بخشی از جامعه مداحان به بازیگران موثری در این عرصه تبدیل شدند.

اما دهه اول محرم امسال تفاوت چشمگیری داشت. در برخی از پنل ها نیز سلاح ها به صورت آشکار نمایش داده می شد. اتفاقی که در سال های گذشته نمونه های کمی از آن دیده شد. این اتفاق با موجی از مواضع در خصوص مذاکرات ایران و آمریکا مصادف شد. از مجالس شبانه و فعالیت در شبکه های اجتماعی گرفته تا برخی برنامه ها و مطالب رادیویی منتشر شده در فضای مجازی. پس از انتشار پیام رهبر انقلاب، تعدادی از نمازگزاران به قرائت اشعاری با کلیدواژه «علی الاصول» پرداختند که واکنش قابل توجه و تندی در پی نداشت.

تیغ روی رگ گردن علی است

سیدرضا نریمانی بالاتر از همه با نوحه “من هم باید برم” شناخته شده است؛ اثری که در سال 1394 و همزمان با اوج گیری نبرد با داعش در سوریه منتشر شد و به دفاع از حرم حضرت زینب(س) اختصاص داشت. موضوعی که در آن زمان یکی از محورهای سیاست منطقه ای ایران بود. وی در انتخابات ریاست جمهوری 1403 از یاران سعید جلیلی بود و این حمایت را در قالب نوحه بیان کرد.

نریمانی در یکی از شب های دهه اول محرم امسال به صحبت های مسعود بیزیکیان مبنی بر اختصاص «20 میلیون بشکه نفت به هوافضا» واکنش نشان داد و گفت: یک مسئول باید بیشتر مراقب اظهاراتش باشد.

این سخنان با واکنش گسترده کاربران شبکه های اجتماعی و همچنین برخی رسانه های حامی دولت و اصلاح طلبان مواجه شد. وی در مراسم خود در امامزاده شاه میرحمزه اصفهان شعری خواند که بازتاب گسترده ای در شبکه های اجتماعی به ویژه در کانال های برخی رسانه های اصولگرا و منتقد داشت.

تیغ و گلوی پزشکان

چند روز قبل از تشکیل این موج، یکی از مفسران شهرری با اظهارات جنجالی اخباری را مطرح کرد. محمدعلی بخشی وی در یکی از جلسات خود گفت: آقای رئیس جمهور اگر شرایط رهبری محقق نشود، ما می دانیم و تیغ و گلوی شما، پدر شما را می کشیم.

پس از انتشار گسترده این ویدئو در فضای مجازی و انعکاس آن در برخی رسانه های خارجی که از آن به عنوان تهدید علیه رئیس جمهور یاد کردند، وی ویدئوی دیگری را منتشر کرد. او در این ویدئو گفته که منظورش تهدید نبوده و این جملات را با هدف “روشنگری” گفته است.

اختلافات سیاسی مداحان

پیش از آغاز ماه محرم، مجالس شبانه ای در نقاط مختلف تهران با حضور مداحان سرشناس برگزار شد. گردهمایی هایی که گاه گوشه هایی از سخنان آنان درباره مسائل روز به ویژه مذاکرات ایران و آمریکا بازتاب گسترده ای در شبکه های اجتماعی داشت. بررسی این نظرات نشان می دهد که علما در این موضوع موضع یکسانی نداشته اند.

برخی، هرچند با ادبیاتی محتاطانه، از پایان جنگ یا لزوم حفظ آرامش و صبر صحبت کردند و برخی دیگر مواضع انتقادی را نسبت به روند مذاکرات اتخاذ کردند.

این تفاوت مواضع را می توان در تفاوت گرایش های سیاسی در میان مداحان شناخته شده نیز مشاهده کرد. اگرچه عموماً خود را در اردوگاه اصولگرایی یا نیروهای به اصطلاح انقلابی تعریف می کنند، اما در سال های گذشته به ویژه در انتخابات از نامزدهای مختلف حمایت کرده اند و این تفاوت ها امروز هم در مواجهه با تحولات سیاسی خود را نشان می دهد.

از سوی دیگر، نمونه هایی نیز وجود دارد که برخی از مفسران برخلاف مواضع سیاسی قبلی خود، این بار راه دیگری را انتخاب کرده و یا نظر خود را تغییر داده اند. یکی از بارزترین نمونه ها، میشم مطیعی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) با ستایش تسلیم است “شما در ردیف اول بنشینید” در نماز عید سعید فطر سال 1395 بیش از گذشته شناخته شد، در دهه اول محرم امسال از برخی رفتارهای تند انتقاد کرد; موضعی که با واکنش رسانه های منتقد مذاکرات مواجه شد.

مداحان از چه زمانی وارد سیاست شدند؟

حضور مسائل سیاسی در هیئات مذهبی موضوع جدیدی نیست. در دهه های گذشته بخشی از جامعه مداحان و برخی هیئت ها علاوه بر فعالیت های مذهبی به مسائل سیاسی روز نیز پرداخته و فضای عمومی کشور را در مقاطع مختلف تحت تاثیر قرار داده است.

در سال های جنگ ایران و عراق، برخی از مداحان نقش برجسته ای در عرصه فرهنگی و بسیج نیروهای مردمی داشتند. پس از پایان جنگ و به ویژه از دهه 1370، همزمان با تغییر فضای سیاسی کشور، عملکرد برخی از هیئت ها نیز تغییر کرد.

در دوره دوم خرداد و حوادثی که به ویژه در سال 1357 رخ داد، برخی از روزنامه های اصلاح طلب مدعی شدند که تعدادی از هیئت های مذهبی و مبلغان، پایگاه فعالیت گروه هایی شده اند که بعدها به «گروه های فشار» معروف شدند.

بخشی از صحبت های حسین سازور در برنامه امضای شبکه 5 که از آرشیو تصویری این برنامه حذف شده است.

نقش مداحان در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۳ بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. تعدادی از تحلیلگران سیاسی فعال شدن شبکه های سنتی مذهبی، هیئت ها و وعاظ را یکی از عوامل موثر در پیروزی محمود احمدی نژاد دانستند.

این حمایت در انتخابات 1387 ادامه یافت و جمعی از مداحان بیانیه ای منتشر کردند. برادر بسیجی و ولایتی دکتر محمود احمدی نژاد را به حق و حمایت بی دریغ از وی می داند. اعلام کردند

با این حال، روابط نزدیک دولت احمدی نژاد و بخشی از مداحان در سال های بعد تیره شده است. در همین دوره، برخی از مداحان به چهره‌های تأثیرگذار در منازعات سیاسی روز تبدیل شدند و اظهارنظرهای آنان درباره دولت‌ها و شخصیت‌های سیاسی بازتاب گسترده‌ای داشت.

در دولت حسن روحانی، تیم شناخته شده مداحان سیاسی منتقد جدی او و دولت هایش بودند و از تریبون های آنها استفاده می کردند. تریبونی که گاهی رنگ تهدید داشت و گاهی رنگ هشدار.

شهریور 1397

در سال‌های اخیر، مداحان در انتخابات و رقابت‌های سیاسی فعال مانده‌اند، هرچند اختلافات سیاسی در جریان اصولگرا نیز بر مواضع آنها تأثیر گذاشته است. مثلاً در انتخابات ریاست جمهوری 1403 همه مداحان شناخته شده در دور اول از کاندیدایی حمایت نکردند و بین آنها اختلاف نظر وجود داشت.

این تاریخ نشان می دهد که ورود هیئت ها و سخنرانان به مسائل سیاسی پدیده جدیدی نیست. آنچه محرم امسال را از بسیاری از دوره های گذشته متمایز می کرد، صرفاً موضع سیاسی نبود، بلکه نمایش سلاح در برخی از مراسم عزاداری بود. موضوعی که سوال هایی را در مورد منشاء این سلاح ها، نحوه ورود آنها به مراسم مذهبی و ارتباط این رویداد با فضای سیاسی کنونی ایجاد کرده است.