دوگانه «ونس-روبیو» حریف هزارتوی خاورمیانه می‌شود؟

بعدی- ویویان سلامه، تحلیلگر ارشد امور بین الملل برای آتلانتیک

به گزارش به گزارش میهن تجارت به نقل از مجله آتلانتیکمارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا ماه هاست که تلاش می کند تا به توافق نهایی بین دولت های اسرائیل و لبنان دست یابد. هدف اصلی وی از این توافق، کنترل فعالیت های حزب الله و ایجاد شرایط مناسب برای خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان است.

اما هفته گذشته، آینده لبنان در توافق جدید بین ایالات متحده و ایران به شکلی جسورانه مطرح شد. توافقی که عملا به تهران نقش مهمی در تعیین آینده سیاسی لبنان می دهد. نتیجه این وضعیت این است که آمریکا اکنون در حال مذاکره با یک کشور واحد (لبنان) در دو جهت کاملا متفاوت است.

این دو مسیر مذاکره توسط دو مقام ارشد با سبک ها و دیدگاه های کاملا متفاوت نسبت به دنیا هدایت می شود. مارکو روبیو رویکرد سنتی تری دارد که به سیاست خارجی کلاسیک آمریکا نزدیک تر است و بیشتر بر گفتگوی رسمی با دولت ها متمرکز است. از سوی دیگر، جی دی ونس شخصیت تهاجمی و عمل گرایانه تری دارد و نگاه او به سیاست بیشتر شبیه به معاوضه و تعادل بین علایق مختلف است.

این دو فرستاده ارشد دونالد ترامپ که از مهم ترین گزینه های جانشینی او به شمار می روند، اکنون در حال انجام یک بازی پیچیده دیپلماتیک هستند. آنها می خواهند یکی از سخت ترین گره های سیاست خارجی آمریکا را باز کنند. موضوعی که دهه هاست مانع تلاش های صلح واشنگتن شده است.

با این حال نشانه هایی از سردرگمی در رفتار این دو نفر دیده می شود. اگرچه روبیو و ونس از نزدیک با هم کار می کنند، اما گاهی اوقات کلمات متناقضی در مورد جایگاه لبنان در منطقه به زبان می آورند. با وجود این اختلافات، تلاش مشترک آنها می تواند نه تنها آینده لبنان، بلکه سرنوشت روند صلح با ایران را نیز روشن کند. دلیل این اهمیت این است که هر گونه افزایش درگیری بین حزب الله و اسرائیل ممکن است باعث شکست کل مذاکرات با تهران شود.

معمای لبنان در دیپلماسی ایران و آمریکا

در ابتدا مقامات ارشد آمریکایی با گنجاندن پرونده لبنان در فهرست موضوعات مذاکره با ایران مخالف بودند. در آن زمان مهمترین اولویت واشنگتن جلوگیری از پیشرفت برنامه هسته ای ایران بود. اما در نهایت برای از سرگیری مذاکرات، آمریکا با درخواست تهران برای اضافه کردن موضوع لبنان به دستور کار موافقت کرد.

در بند اول این یادداشت تفاهم 14 ماده ای که دونالد ترامپ هفته گذشته آن را امضا کرد، سه بار به لبنان اشاره شده است. در بخشی از این سند مهم آمده است: توافق نهایی تضمین کننده پایان دائمی جنگ در همه جبهه ها از جمله لبنان خواهد بود.

جی دی ونس در حال حاضر مذاکرات با ایران را رهبری می کند. نکته جالب این است که نه اسرائیل و نه لبنان مستقیماً در این مذاکرات دخالت ندارند.

از سوی دیگر، مارکو روبیو مذاکرات جداگانه ای را انجام می دهد. هدف او تقویت دولت مرکزی لبنان و دادن تضمین های لازم به اسرائیل برای خروج نیروهایش از خاک لبنان است. تلاش های روبیو تا به امروز پیشرفت هایی داشته است. دیپلمات های ارشد اسرائیلی و لبنانی روز گذشته پس از چهار روز مذاکره در وزارت خارجه آمریکا با حضور روبیو توافق اولیه ای را امضا کردند.

وزارت خارجه آمریکا با انتشار بیانیه ای از ایجاد مسیری روشن برای تقویت دولت لبنان خبر داد. این برنامه شامل کمک 100 میلیون دلاری در قالب کمک های بشردوستانه (با هماهنگی سازمان ملل) و همچنین کمک های مالی به ارتش لبنان است. روبیو درباره این مسیر گفت: به هیچ وجه سختی و پیچیدگی این ماموریت را دست کم نمی گیریم.

در همین حال، JD Vance رویکرد معاملاتی تری را در پیش گرفته است. روشی که هدف اصلی آن پایان دادن به جنگی است که ترامپ می خواهد هر چه زودتر از شر آن خلاص شود. افراد نزدیک به رئیس جمهور آمریکا می گویند که ونس حتی حاضر است اسرائیل را برای پذیرش هرگونه نتیجه مذاکرات با ایران تحت فشار قرار دهد. ونس به صراحت گفته است که انتظار دارد دولت اسرائیل از سیاست های واشنگتن تبعیت کند و از انتقاد از آنها دست بردارد.

ونس در یک کنفرانس مطبوعاتی در کاخ سفید به خبرنگاران گفت: «دونالد ترامپ تنها رهبر سیاسی در جهان در حال حاضر است که واقعاً با اسرائیل همدردی می کند. اگر من وزیر دولت اسرائیل بودم، قطعا به تنها متحد قدرتمندی که در جهان باقی مانده‌ام حمله نمی‌کردم.»

با تمام آنچه گفته شد، عوامل مختلفی می توانند تلاش های ونس و روبیو را از مسیر خارج کنند. نیروهای اسرائیلی همچنان با نیروهای حزب الله در مناطقی از لبنان که اشغال کرده اند می جنگند. سوال اساسی این است: اگر اسرائیل به بهانه دفاع از خود به حملات خود در داخل لبنان ادامه دهد یا از عقب نشینی از خاک این کشور خودداری کند، چه اتفاقی می افتد؟

ادعای اجماع در سایه اختلافات منطقه ای

دولت ترامپ بر این باور است که فشارهای نظامی و اقتصادی بر ایران شرایط را برای صلح پایدار آماده کرده است. مقامات ارشد کاخ سفید نیز اصرار دارند که هیچ تعارضی بین اهداف ونس و روبیو وجود ندارد. آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید گفت: ما فقط یک تیم داریم و آن تیم پرزیدنت ترامپ است. همه اعضای دولت از تلاش های او برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای حمایت می کنند.

اما تاریخ همیشه هشدارهای مهمی برای ما دارد. پس از حمله اسرائیل به لبنان در سال 1982 (1361 شمسی)، وزیر امور خارجه وقت آمریکا تلاش زیادی برای برقراری صلح انجام داد. توافق نامه ای که در سال بعد امضا شد، جنگ را متوقف کرد و همه از آن به عنوان یک پیروزی بزرگ دیپلماتیک استقبال کردند. اما این توافق کمتر از یک سال بعد به دلیل مخالفت های منطقه از بین رفت. لبنان دوباره در هرج و مرج فرو رفت و در اکتبر 1983، یک بمب افکن 241 سرباز آمریکایی را در بیروت کشت.

از زمان تأسیس اسرائیل در سال 1948 (1327 شمسی)، اسرائیل و لبنان چهار بار برای مذاکره ملاقات کرده اند. سه مورد از این مذاکرات با میانجیگری ایالات متحده انجام شده است. دو طرف در اواخر سال 2024 (1403 پس از میلاد) در روزهای پایانی دولت جو بایدن با آتش بس موافقت کردند، اما جنگ هرگز به طور کامل متوقف نشد.

در اوایل ماه مارس، پس از حمله اسرائیل و آمریکا به ایران، تهران قول انتقام گرفت و به نیروهای «محور مقاومت» دستور داد برای افزایش درگیری‌ها آماده شوند. حزب الله اولین گروهی بود که موج جدیدی از حملات را علیه اسرائیل آغاز کرد. اسرائیل همچنین در ماه مارس به جنوب لبنان حمله کرد. بر اساس آمار سازمان ملل، این عملیات بیش از 3500 کشته و یک میلیون آواره بر جای گذاشته است.

این درگیری های شدید باعث شد که موضوع لبنان از یک موضوع فرعی به نقطه اصلی روند صلح تبدیل شود. مقامات ارشد ایران اعلام کردند که برقراری ثبات در منطقه (از جمله در لبنان) از توافق با آمریکا جدا نیست و باید بخشی از این مذاکرات تلقی شود.

در این میان، دولت لبنان سال هاست که به دلیل اختلافات سیاسی و مشکلات شدید اقتصادی ضعیف شده است. اما حزب الله با داشتن نیروی نظامی مستقل و نفوذ سیاسی بالا، به قدرتی دست یافته است که دولت لبنان به تنهایی قادر به کنترل آن نیست.

لبنان در قلب مذاکرات از موضوع فرعی تا گره اصلی

ونس و روبیو هفته ها اصرار داشتند که پرونده لبنان هیچ ارتباطی با مذاکرات ایران ندارد. ونس در ماه آوریل گفت: «ایران نباید اجازه دهد که این مذاکرات مهم فقط به خاطر موضوعی غیرمرتبط مانند لبنان از هم بپاشد». وی همچنین فاش کرد که اسرائیل پذیرفته است که نسبت به لبنان خویشتن داری کند تا مذاکرات ادامه یابد.

اما اوایل این ماه، ایران به اسرائیل حمله کرد زیرا اسرائیل با بمباران لبنان آتش بس را شکست. این اتفاق دیدگاه مذاکره کنندگان آمریکایی را به کلی تغییر داد. آنها به این نتیجه رسیدند که بدون حل مشکل اسرائیل و حزب الله هیچ توافقی با ایران ممکن نیست. حتی اگر مجبور شوند این مشکل قدیمی را وارد یک توافق کوتاه مدت کنند که هدف اصلی آن باز کردن تنگه هرمز و تعیین چارچوب پرونده هسته ای بود.

یک مقام ارشد آمریکایی درباره این تفاهم نامه 14 ماده ای گفت: امیدواریم این مذاکرات بتواند زاویه جدیدی را در مذاکرات مستقیم اسرائیل و لبنان ایجاد کند تا وضعیت بهتری شکل بگیرد. او با احتیاط افزود: «باید صبر کنیم. هدف اصلی این توافق برنامه هسته ای ایران است، اما در مورد ثبات منطقه نیز صحبت خواهیم کرد.

با این حال، مارکو روبیو همچنان اصرار دارد که رابطه اسرائیل و لبنان باید جداگانه مورد بررسی قرار گیرد، زیرا “لبنان یک کشور مستقل است.”

دیپلماسی در میان تهدیدها و مذاکرات

جی دی ونس و مارکو روبیو کارهایی انجام داده اند تا نشان دهند که با هم اختلاف ندارند. روبیو علنا ​​هرگونه تضاد در روش های خود را رد کرده است. آنها این هفته تماس مشترکی با رئیس جمهور لبنان برقرار کردند و او را از مذاکرات ایران و آمریکا مطلع کردند تا شاید بتوانند سازوکاری مشترک برای حفظ این آتش بس شکننده پیدا کنند.

در همین حال، دونالد ترامپ تهدید کرده است که اگر مذاکرات به خوبی پیش نرود، دوباره علیه ایران حمله خواهد کرد. اما ترامپ پیش از این بارها چنین تهدیدهایی را انجام داده و به آن عمل نکرده است. با توجه به اینکه می خواهد زودتر این پرونده را ببندد، بعید است همین حرف ها به تنهایی برای ترساندن تهران کافی باشد. اوضاع زمانی پیچیده تر می شود که می بینیم اختلافات از موضوع هسته ای بسیار فراتر رفته است.

همه این پیچیدگی ها دستیابی به توافق هسته ای جدید و قوی تر از دوران اوباما را برای ترامپ بسیار دشوار کرده است. مذاکراتی که در سال 2015 (2014) در برجام به پایان رسید، سال ها به طول انجامید و ایران با چندین قدرت جهانی (آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان، روسیه، چین و اتحادیه اروپا) روبرو بود.

ترامپ در سال 2018 (1397) از آن توافق خارج شد تا به قول خودش به توافق بهتری دست یابد. اما دیپلماسی ونس و روبیو امروز در شرایط کاملا متفاوتی در جریان است. ایران اکنون پس از تحمل هفته‌ها بمباران شدید آمریکا و اسرائیل قوی‌تر شده است و واشنگتن باید به تنهایی با بسیاری از بحران‌های دیگر مقابله کند.

یک درس مهم از دوران اوباما این بود که حتی مذاکره محدود در مورد برنامه هسته ای ایران کار بسیار دشوار و خسته کننده ای است. مهمترین درس تاریخ خاورمیانه این است که هیچ بحرانی در این منطقه جدا از سایر مشکلات قابل حل نیست.. هفته های آینده نشان خواهد داد که آیا ونس و روبیو می توانند در این مسیر تاریخی موفق شوند یا خیر.