آینده– تازه از داروخانه اومده بود بیرون. چند روز طول کشید تا داروی ام اس خود را پیدا کرد و نسخه را دریافت کرد. چند قدمی از داروخانه نگذشته بود که مردی جلو آمد و پرسید: خانم…اگر نیاز ندارید داروهایتان را به من می فروشید؟ مرد دوباره پیشنهاد خود را تکرار کرد: «هر قیمتی که بخری، بیشتر میدهم». نیلوفر داروهایش را نفروخت. اگر فردی حاضر باشد داروی بیماری را در همان لحظه و با قیمت بالاتر بخرد، به این معنی است که همان دارو روز بعد چندین برابر گرانتر در بازار سیاه فروخته میشود. زنگ خطری که چند سالی است در بازار دارو به صدا درآمده و هر روز بحرانی تر می شود اما هنوز چاره ای اندیشیده نشده است.
بر اساس گزارش فردا، روایت هایی از این دست، همراه با گزارش های رسمی از اختلال در بازار مواد مخدر، وضعیت را نشان می دهد. از کشف انبارهای احتکار و قاچاق معکوس گرفته تا افزایش قیمت، کمبود برخی اقلام دارویی و هشدارهای روزانه در مورد زنجیره تامین.
در نگاه اول انگشت اتهام بیشتر به سمت انحصار طلبان می رود اما بررسی اتفاقاتی که این روزها در داروخانه ها، بین بیماران و حتی بازار غیررسمی رخ می دهد نشان می دهد که بحران دارویی تنها با معرفی یک متهم قابل توضیح نیست.
کمبود داروهای اعصاب و روان
از زمان جنگ این جمله از زبان هر فردی که نسخه هایش با داروهای روانپزشکی گره خورده است شنیده می شود: «هر داروخانه ای داروهای من را ندارد». کیارش هم این جمله را گفت. درست بعد از خروج از داروخانه چهارم که جواب داد.
نسخه در دستش مچاله شده و می گوید از صبح به چند داروخانه در نقاط مختلف شهر سر زده است. از گاندی به نیروی هوایی آمده بود. هر بار یا می گفتند موجودی موجود نیست یا قول می دادند هفته آینده دوباره بیایند. او می گوید: این روزها برای من خیلی شبیه روزهای اول جنگ است، در عین حال حتی فلوکستین هم در دسترس نبود، الان باید از این داروخانه به آن داروخانه بروم، شاید یکی هنوز چند برگه دارو داشته باشد.
کمبود دارو برای بیماران روانی بیش از تاخیر در مصرف قرص است. پزشکان بارها هشدار داده اند که قطع ناگهانی برخی از داروهای روانپزشکی می تواند روند درمان را مختل کند و حتی وضعیت بیمار را بدتر از قبل کند. با این حال، بسیاری از بیماران می گویند که استرس یافتن دارو بخشی از خود بیماری شده است. در ماههای اخیر، بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن مانند دیابت، سرطان، اماس و همچنین بیماریهای عصبی و روانی بارها از سختی تهیه داروهای خود گفتهاند.
کمبود دارو برای بیماران خاص
اگر بتوان کمبود برخی داروها را ناشی از مشکلات تولید، واردات یا نوسانات بازار دانست، وضعیت برخی از بیماران نشان از بحران حادتری دارد. تعداد هموفیلی، تالاسمی و بسیاری از بیماری های خاص در کشور مشخص است. میزان مصرف سالانه داروهای آنها را نیز می توان تا حد زیادی تخمین زد. این در حالی است که گزارش انجمن های حمایتی و روایات بیماران نشان می دهد که اختلال در عرضه و توزیع برخی از این داروها همچنان ادامه دارد. چرا یک بیمار هموفیلی باید با کمبود دارو مواجه شود؟
در ماههای اخیر، خانوادههای برخی از بیماران بارها از مراجعه به چندین داروخانه یا مرکز توزیع برای دریافت نسخه واحد گزارش کردهاند. برخی از آنها می گویند دارو هست اما به همه مراکز توزیع نمی شود و برخی دیگر از جیره بندی یا تاخیر در تهیه آن گلایه دارند.
در این میان بخش مهمی از داروهای بیماران خاص، داروهایی نیستند که مصرف کنندگان آن ناشناخته باشند. کارشناسان بهداشت معتقدند در چنین شرایطی اگر سیستم تامین و توزیع با برنامه ریزی دقیق اجرا شود، باید احتمال کمبودهای موقت به حداقل برسد.
دارو کدام سمت را ترک می کند؟
وقتی بیمار حاضر است داروی بیماری دیگری را با قیمتی بالاتر جلوی داروخانه بخرد، این سوال پیش می آید که دارو از چه نقطه ای وارد بازار غیررسمی می شود؟
در سال های گذشته فروش اینترنتی دارو یکی از موضوعاتی بود که بارها مورد انتقاد فعالان حوزه سلامت قرار گرفت. به گفته آنها، قبل از تدوین قوانین جدید، بخشی از فروش اینترنتی دارو خارج از چارچوب های مشخص شده انجام می شد و امکان پیگیری دقیق مسیر توزیع وجود نداشت.
از سوی دیگر موارد قاچاق معکوس مواد مخدر نیز بارها خبرساز شده است. گزارش هایی از کشف داروهای ایرانی یارانه ای در کشورهای همسایه منتشر شده است. داروهایی که با ارز ترجیحی وارد یا تولید می شدند، اما به جای مصرف در کشور، راهی بازارهای خارجی شدند.
همزمان گزارش هایی از کشف داروهای تقلبی نیز منتشر شده است. داروهایی که در بازار غیررسمی با بسته بندی مشابه نمونه اصلی به فروش می رسند و سلامت بیماران را به خطر می اندازند.
با این حال، همه مشکلات بازار دارو را نمی توان به قاچاق یا احتکار نسبت داد. بخشی از این بحران به دلیل نحوه تامین ارز، مشکلات تولید، افزایش قیمت تمام شده مواد اولیه، تاخیر در پرداخت مطالبات و پوشش ضعیف بیمه ای است.
در بین مسئولان نیز دیدگاه های متفاوتی درباره اولویت های بازار دارو وجود دارد. مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو چندی پیش اعلام کرد که قیمت 370 دارو از 3800 دارو در فاز اول افزایش یافته است.
وی همچنین گفت: میانگین افزایش قیمت دارو از ابتدای سال تاکنون کمتر از 30 درصد بوده و نسبت به نرخ تورم، عدد معقولی است. رئیس سازمان غذا و دارو تاکید کرد: در دسترس بودن دارو برای ما مهمتر از قیمت آن است. اگر قیمت دارو پایین نگه داشته شود اما در بازار موجود نباشد، وضعیت بسیار دشوارتر خواهد شد.»
از سوی دیگر، هادی احمدی، یکی از اعضای هیات مدیره انجمن داروسازان ایران معتقد است که موضوع اصلی افزایش پرداختی ها از جیب مردم است. وی با انتقاد از عملکرد بیمه ها گفت: قرار نبود سهم پرداختی بیماران افزایش یابد اما اکنون پرداختی از جیب مردم به بیش از 60 درصد رسیده است.
امیرحسین معینی زندی، یکی از اعضای هیئت مدیره سندیکای مکمل های غذایی و کارشناس حوزه دارو نیز هشدار داد که حتی در شرایط کنونی، بسیاری از بیماران به دلیل گرانی دارو، بخشی از اقلام نسخه خود را تهیه نمی کنند یا مصرف داروی خود را کاهش می دهند.
وی همچنین تاکید کرد: بخش قابل توجهی از داروهای وارداتی در دو سال گذشته دیگر ارز ترجیحی دریافت نمی کنند و حذف احتمالی ارز ترجیحی برای سایر داروها بدون تقویت پوشش بیمه ای می تواند فشار بیشتری را بر بیماران وارد کند.
این اختلاف دیدگاه نشان می دهد که در بحران مواد مخدر هر دو موضوع به هم گره خورده و هر تصمیمی در یکی از این حوزه ها بر دیگری تاثیر می گذارد. بنابراین فقط در دسترس بودن دارو کافی نیست و فقط قیمت پایین آن کافی نیست. بیمار باید دارو را پیدا کند و بتواند آن را بخرد.
در داستان نیلوفر هم همین اتفاق افتاد. مردی که چند متر دورتر از داروخانه ایستاده بود و حاضر بود برای بیماری دیگری داروی گران تری بخرد. شاید دلال بود، شاید هم نبود. شاید او فقط مریض بود و نتوانست داروی مورد نیاز خود را پیدا کند. خلاصه ای از وضعیت کنونی بازار دارو، بازاری که بحران آن قبل از ورود بیمار به داروخانه آغاز می شود و گاهی پس از خروج نیز ادامه می یابد.
