بعدی- فرشته فقط ده روز در سال در خیمه می ماند. از شب اول محرم تا روز عاشورا. هیچ کس او را مجبور نکرد، اما این چادر مانند بلیط ورودی به دنیای پدرش بود. پدری که یکی از پایه گذاران اصلی هیئت محله بود و هر سال بزرگترین علم را بر دوش می کشید.
فرشته از چهار سالگی جلوی اره برقی ایستاده است. همیشه سبکترین زنجیر را به او میدادند و وقتی اعتراض میکرد، میشنیدی: «هر چه بزرگتر شوی، زنجیرت بزرگتر میشود». او بزرگتر شد و زنجیرش سنگینتر شد، اما موقعیت او در هیئت مدیره تغییر نکرد.
او آرزو داشت روزی پرچمی در دست بگیرد، طبل بکوبد یا حتی مانند پسران هم سن و سال زیر پرچم برود. اما سلسله مراتب برای او درست از جایی که «دختر بودن» شروع شد متوقف شد. این محدودیت ها باعث شد که در سن 15 سالگی پدرش را از دست بدهد از جماعت و عزاداری فاصله بگیرد.
اما پانزده سال بعد، در محرم سال 1405، فرشته با صحنه ای روبرو شد که برای دختر ده ساله درونش مثل یک رویا بود. او دخترانی را دید که پرچم هیئت را در دست داشتند، طبل و سنج می زدند و حتی چرخ علامت را می چرخیدند.
پوشش برخی از این دختران با آنچه که سال ها به عنوان «حجاب متعارف هیئت» شناخته می شد، بسیار متفاوت بود. اما نه کسی از آنها خواست که مراسم را ترک کنند و نه حضور آنها برای دیگران عجیب بود.
گویی قوانین نانوشته هیئت های عزاداری بدون هیچ بخشنامه و اطلاعیه ای تغییر کرده است. اگر این روزها در خیابان های تهران و بسیاری از شهرها قدم بزنید، این تغییر را خواهید دید. امسال حضور زنان و دختران به آشپزخانه هیئت، پذیرایی و پشت پرده محدود نشد. به مراسم آمده بودند.
در برخی هیئت ها دخترانی با لباس های مختلف حضور داشتند. کسانی که شاید تا چند سال پیش برای ورود به مجالس مذهبی با چالش هایی مواجه بودند اما امسال در کمال آرامش به عزاداری پرداختند. نه احساسات مذهبی آنها کمتر از دیگران بود و نه جامعه عزاداران آنها را طرد می کرد.
اما سوال اصلی این است: در رابطه دین، سنت و جامعه در ایران چه اتفاقی افتاده است که یکی از سنتی ترین اعمال مذهبی، مرزهای خود را اینگونه بازتعریف می کند؟
برای بررسی این موضوع به ادامه مطلب بروید مهرداد ناظری، جامعه شناس و استاد دانشگاه رفته ایم او در گفت و گو با به گزارش میهن تجارت به تحلیل حضور متفاوت دختران در دهه اول محرم امسال پرداخت.
نسل جوان به طور خلاقانه سنت و مدرنیته را با هم ترکیب می کند
مهرداد ناظری درباره تحولات اخیر جامعه به به گزارش میهن تجارت می گوید: ما هر روز با تغییرات ساختاری و درونی متفاوتی در جامعه ایران مواجه هستیم، نسل جوان در تلاش است تا هویت خود را از مسیری متفاوت و خلاقانه بازسازی کند.
وی با اشاره به مشاهدات محرم امسال افزود: در مراسم عزاداری اخیر شاهد حضور دخترانی در دسته هایی بودیم که بدون حجاب و با لباس مشکی عزاداری می کردند، از حضور دختران محجبه در موکب ها و توزیع نذورات بین رهگذران گرفته تا به دست گرفتن طبل و زنجیر در میان دسته های عزاداری؛ همه این مشارکت های فرهنگی در یک جامعه ایرانی نشانه ای بارز است.
این جامعه شناس در تحلیل این اتفاقات توضیح می دهد: این موضوع نشان می دهد که چگونه زنان در جامعه خود تحول بزرگی ایجاد می کنند.
ناظری به صلح آمیز بودن این همزیستی اشاره کرد و گفت: نکته بسیار مهم این است که امسال شاهد حضور صمیمی و مسالمت آمیز زنان سنتی در کنار دختران بی حجاب بودیم و در مراسم شام غریبان دختران جوان با روشن کردن شمع و سینه زدن و اشک ریختن نشان دادند که به دنبال تعریف جدیدی از دین هستند و در همان فاصله چند متری زنان از دین ما فاصله داشتند.
وی تاکید کرد:این حرکت مدنی را باید به فال نیک گرفت و نشانه گذار جامعه از همبستگی مکانیکی (سنتی) به همبستگی ارگانیک (پویا و مدرن) دانست.»
زنان در مراسم مذهبی
این استاد دانشگاه درباره شرایط کنونی ایران معتقد است: ایران امروز در مرحله ای است که می توان آن را «گذر از هویت های تحمیلی به هویت های برگزیده» نامید. نسل جوان امروز نه میخواهد سنت را کاملاً از بین ببرد و نه آماده پذیرش کورکورانه آن است. بلکه ترکیب خلاقانه سنت و مدرنیته برای تجربه زندگی بهتر است.»
ناظری با استفاده از نظریه های جامعه شناختی این موضوع را اینگونه تحلیل می کند: «زنان در حال تغییر قواعد بازی هستند، «سرمایه نمادین» جدیدی ایجاد می کنند و در عرصه های جدید کنشگری فعال نشان می دهند، از منظر جامعه شناسی، این سرمایه نمادین جدید باعث کنار گذاشته شدن نظام مردسالار شده است.
وی درباره پیام این نوع عزاداری ها گفت: دختران محجبه ای که امسال در شام غریبان شمع روشن کردند پیام بسیار مهمی داشتند: دینداری می تواند یک تجربه کاملاً شخصی، احساسی و انتخابی باشد، نه یک موضوع ایدئولوژیک و دستوری که در درون فرد تمایلی به پذیرش آن نداشته باشد.»
ناظری خاطرنشان کرد: این شکل جدید دینداری می تواند شکاف بین نسل ها را کاهش دهد، از طرفی افراد سنتی می بینند که جوانان دین را رها نکرده اند و از طرف دیگر جوانان نیز احساس می کنند که دین را از زیر سایه سلطه سیاسی خارج کرده اند.
فروریختن مرز بین مؤمن سنتی و جوان مدرن
به گفته این استاد دانشگاه، کنار هم قرار گرفتن زنان و دختران سنتی با پوشش های متفاوت، پیامدهای مهمی دارد:این تصویر نشانه فروریختن یکی از مهمترین مرزهای نمادین جامعه ایران است. مرز بین «مومن سنتی» و «جوانان مدرن مذهبی» در حال از بین رفتن است.»
وی افزود: این همزیستی مسالمت آمیز پیام روشنی دارد: جامعه ایران به سرعت در حال حرکت به سمت فضایی متکثر و پویا است، در این فضای جدید به جای دعوا و رویارویی با یکدیگر، هویت های مختلف با یکدیگر گفتگو می کنند و در کنار هم زندگی مسالمت آمیز دارند.
تغییر انتظارات جامعه از مردم
ناظری با اشاره به تغییر هنجارهای جمعی توضیح داد: در جامعه شناسی مفهومی به نام «تفاوت تعمیم یافته» داریم؛ یعنی تصوری که جامعه از رفتار یک فرد انتظار دارد، این مفهوم شامل هنجارها، نقش ها و ارزش هایی است که فرد باید آن ها را درونی کند.
وی تصریح کرد: در جامعه سنتی ایران این انتظارات شامل مواردی چون دینداری آیینی، نقش های جنسیتی سختگیرانه، رعایت حجاب به عنوان یک هنجار قطعی، حاکمیت نظام مردسالارانه در شعائر دینی و همچنین تبعیت بی چون و چرا از ساختارهای قدرت بود، اما امروز شاهد هستیم که این تصویر جمعی و هنجاری در حال تغییر است.
ساختارهای رسمی باید سازگار شوند
این تحلیلگر مسائل اجتماعی گفت: این تحولات نشان می دهد که دولت تمایلی به تغییر ندارد و این یکی از نشانه های بلوغ نظام حکمرانی است..»
وی تاکید کرد: اگر دولت نسبت به این کثرت و تنوع دینی مدارا و تسامح نشان می دهد به این معناست که هنجارهای جدید جامعه را می پذیرد یا حداقل قصد مقاومت صددرصدی در برابر آن را ندارد. این همان چیزی است که در جامعه شناسی وارد مرحله پاسخگویی به تغییرات می گویند.
ناظری در پایان یادآور شد: جوانان ایران زمین در حال ساختن یک هنجار جمعی جدید هستند، این هنجار جدید، چند صدایی، فارغ از محدودیت های جنسیتی و مبتنی بر تجربه و انتخاب فردی است و الگویی از تلفیق سنت و مدرنیته را ایجاد می کنند که پتانسیل تأثیرگذاری حتی بر نظم اجتماعی خاورمیانه را دارد.
دهه اول محرم از نگاه دخترا
عکاس: به گزارش میهن تجارت طناز سادات حسینی فر
