به گزارش خبرگزاری به گزارش میهن تجارت، اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD) یکی از شایع ترین اختلالات عصبی رشدی در دوران کودکی است که با سه ویژگی اصلی بی توجهی، بیش فعالی و رفتارهای تکانشی مشخص می شود. این اختلال می تواند بر عملکرد تحصیلی، روابط خانوادگی، تعاملات اجتماعی و حتی اعتماد به نفس کودک تأثیر بگذارد، اما تشخیص به موقع، درمان اولیه و حمایت خانواده و مدرسه نقش تعیین کننده ای در کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی این کودکان دارد.
برخلاف تصور برخی از والدین، کودکان مبتلا به ADHD نه تنها «شیطان» یا «پر انرژی» هستند، بلکه با یک اختلال عصبی رشدی مواجه هستند که نیاز به ارزیابی تخصصی، درمان مبتنی بر شواهد و آموزش صحیح خانواده دارد. بسیاری از این کودکان در صورت دریافت خدمات درمانی مناسب می توانند استعدادهای خود را شکوفا کنند و در عرصه های علمی، هنری، ورزشی و اجتماعی موفق باشند.
با وجود شیوع نسبتاً بالای این اختلال، هنوز باورهای نادرستی در مورد علل، درمان و مصرف داروهای مربوط به ADHD در جامعه وجود دارد. باورهایی که گاهی باعث تاخیر در مراجعه به متخصص و شروع درمان می شود.
به منظور بررسی مهم ترین نشانه های اختلال نقص توجه و بیش فعالی، عوامل موثر در بروز آن، روش های درمان دارویی و غیر دارویی، نقش آموزش والدین و همچنین پاسخ به سوالات رایج خانواده ها، فرشته صبر، فوق تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهانگفتگویی داشتیم که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
به گزارش میهن تجارت: بسیاری از افراد بیش فعالی را تنها با حرکات بیش از حد کودک تشخیص می دهند. اختلال کم توجهی بیش فعالی (ADHD) چیست و چه علائمی دارد؟
صبر: اختلال نقص توجه و بیش فعالی یا ADHD یکی از شایع ترین اختلالات عصبی رشدی دوران کودکی است که در سال های اول زندگی شروع می شود و در بسیاری از موارد با ورود کودک به مدرسه علائم آن آشکارتر می شود. این اختلال علاوه بر دوران کودکی ممکن است در نوجوانی و حتی بزرگسالی نیز ادامه یابد و بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی، موقعیت شغلی و کیفیت زندگی فرد تأثیر بگذارد.
ADHD شامل سه گروه اصلی از علائم است. بیش فعالی، بی توجهی و تکانشگری. کودک ممکن است تنها یکی از این ابعاد را به وضوح نشان دهد یا ترکیبی از هر سه نشانه را داشته باشد. بنابراین، همه کودکان مبتلا رفتار یکسانی ندارند.
بیش فعالی به این معناست که کودک فعالیت حرکتی بسیار بیشتری نسبت به همسالان خود دارد. این کودکان دائما در حال حرکت هستند، به سختی میتوانند ثابت بنشینند، هنگام بازی یا سر کلاس بیقرار هستند، زیاد میدوند، بالا میروند، زیاد صحبت میکنند و ممکن است حتی هنگام خواب نیز بسیار فعال باشند.
در برخی منابع علمی برای توصیف این وضعیت از این مثال به گونه ای استفاده می شود که گویی «موتوری در داخل کودک روشن است» و او را به حرکت مداوم وا می دارد. البته این فقط یک قیاس برای درک بهتر شدت فعالیت حرکتی این کودکان است.
نکته مهم این است که بیش فعالی به تنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست. تشخیص زمانی انجام می شود که شدت علائم با توجه به سن کودک بیشتر از حد طبیعی باشد، در محیط های مختلف مانند خانه و مدرسه مشاهده شود و باعث اختلال در عملکرد تحصیلی، خانوادگی یا اجتماعی کودک شود.
به گزارش میهن تجارت: یکی از مهم ترین جنبه های این اختلال عدم توجه است. کودکان مبتلا به ADHD از نظر تمرکز و توجه چه ویژگی هایی دارند؟
صبر: برخلاف تصور عموم، بسیاری از خانواده ها اولین کسانی هستند که متوجه بیش فعالی فرزندشان می شوند، در حالی که در برخی از کودکان مشکل اصلی بی توجهی است و حتی ممکن است زیاد فعال نباشند.
این کودکان در حفظ تمرکز روی یک فعالیت مشکل دارند. هنگام انجام تکالیف مدرسه یا بازی هایی که نیاز به توجه دارند، خیلی سریع حواسشان پرت می شود و نمی توانند تا آخر فعالیت را ادامه دهند. آنها ممکن است به طور کامل از گفته های والدین یا معلمان خود پیروی نکنند، اغلب وسایل شخصی خود را گم کنند، قرار ملاقات ها یا تکالیف را فراموش کنند و در برنامه ریزی و سازماندهی فعالیت های روزانه دچار مشکل شوند.
یکی دیگر از ویژگی های مهم این کودکان عدم ثبات در انجام فعالیت ها است. ممکن است کاری را با علاقه شروع کنند، اما پس از مدت کوتاهی آن را نیمه کاره رها کرده و به سراغ فعالیت دیگری می روند. این موضوع می تواند در سال های بعد نیز ادامه یابد. به گونه ای که فرد در نوجوانی یا بزرگسالی با چالش هایی در حفظ تمرکز یا تداوم در انجام برخی از فعالیت های تحصیلی یا شغلی مواجه می شود.
البته باید توجه داشت که همه کودکان گاهی اوقات بی حوصله می شوند یا تمرکزشان کاهش می یابد، اما در ADHD این علائم شدیدتر، ماندگارتر و مخل تر از رفتار طبیعی کودکان هم سن و سال است.
به گزارش میهن تجارت: رفتار تکانشی چه تفاوتی با شیطنت های طبیعی کودکان دارد و چگونه خود را نشان می دهد؟
صبر: تکانشگری به این معناست که کودک بدون اینکه به عواقب رفتار خود فکر کند، به طور ناگهانی عمل می کند. در واقع فاصله «فکر کردن» و «انجام» در این کودکان بسیار کم است و همین موضوع احتمال بروز رفتارهای پرخطر یا نامناسب را افزایش می دهد.
به عنوان مثال، کودک ممکن است قبل از اینکه سوال معلم تمام شود پاسخ دهد، مکرراً دیگران را قطع کند، نتواند منتظر نوبت خود بماند، بدون اجازه وارد گفتگوی دیگران شود یا ناگهان یک شی را پرتاب کند. در سنین پایین تر، ممکن است فریاد بزند، دیگران را هل دهد یا در هنگام عصبانیت رفتار خشونت آمیزی از خود نشان دهد.
با افزایش سن، شکل تکانشگری تغییر می کند. نوجوان یا بزرگسال آسیب دیده ممکن است تصمیمات عجولانه بگیرد، خطرات را دست کم بگیرد، یا دست به رفتارهایی بزند که احتمال آسیب یا مشکلات اجتماعی را افزایش می دهد.
البته باید توجه داشت که بسیاری از این رفتارها به صورت متناوب در کودکان سالم دیده می شود. زمانی که این رفتارها نشانه بی نظمی در نظر گرفته شود، شدت، تکرار و تداوم آنها بیشتر از حد انتظار برای سن کودک است و عملکرد روزانه او را در خانه، مدرسه یا روابط اجتماعی مختل می کند.
به گزارش میهن تجارت: مهم ترین علت اختلال کم توجهی بیش فعالی چیست؟ آیا این اختلال ارثی است یا عوامل محیطی در بروز آن نقش دارند؟
صبر: بر اساس یافته های علمی، اختلال کمبود توجه بیش فعالی یک اختلال چند عاملی است و در اثر تعامل عوامل ژنتیکی و محیطی ایجاد می شود. اما مطالعات متعدد نشان داده است که وراثت مهمترین عامل خطر در بروز این اختلال است و وراثت پذیری آن بالاست.
در بسیاری از خانواده ها می بینیم که یکی از والدین، خواهر، برادر یا سایر بستگان نزدیک نیز علائم ADHD را در دوران کودکی یا حتی بزرگسالی داشته اند. البته گاهی اوقات این علائم هرگز تشخیص داده نمی شد یا شدت آن برای فرد برای درمان کافی نبود. به همین دلیل، والدین ممکن است تصور کنند که سابقه این اختلال در خانواده وجود ندارد، در حالی که با بررسی دقیق تر، علائم آن در بستگان درجه یک یا دو مشاهده می شود.
علاوه بر زمینه ژنتیکی، برخی عوامل در دوران بارداری و زایمان نیز می تواند احتمال ابتلا به این اختلال را افزایش دهد. به عنوان مثال تولد نوزادی با وزن بسیار کم، نارس بودن، قرار گرفتن جنین در معرض مصرف دخانیات، الکل یا برخی مواد مضر، برخی عوارض در دوران بارداری یا آسیب شدید مغزی از جمله عواملی هستند که در مطالعات علمی با افزایش خطر ADHD مرتبط هستند. البته وجود این عوامل به معنای ابتلای قطعی کودک نیست و بسیاری از کودکانی که چنین شرایطی را تجربه می کنند هرگز دچار این اختلال نمی شوند.
همچنین باید تاکید کنم که بر خلاف برخی تصورات رایج، شیوه فرزندپروری، مصرف شکر، بازی با موبایل یا تماشای تلویزیون عامل ADHD نیست. با این حال، این عوامل می تواند علائم کودک مبتلا را تشدید کند یا مدیریت رفتار او را دشوارتر کند.
به گزارش میهن تجارت: آیا بیش فعالی با بزرگ شدن کودک خود به خود برطرف می شود یا می تواند تا بزرگسالی ادامه یابد؟
صبر: سیر این اختلال در همه کودکان یکسان نیست و نمی توان برای همه یک نسخه تجویز کرد. مطالعات طولی نشان داده است که با افزایش سن و رشد مغز، از شدت بسیاری از علائم به ویژه بیش فعالی حرکتی کاسته می شود. به همین دلیل، کودکی که در سال های اولیه مدرسه بسیار بی قرار بود، ممکن است در نوجوانی آرام تر به نظر برسد.
با این حال، کاهش تحرک به معنای درمان کامل این اختلال نیست. در بسیاری از افراد، مشکلات مربوط به کمبود توجه، برنامه ریزی، مدیریت زمان، کنترل تکانه و سازماندهی فعالیت ها ممکن است تا نوجوانی یا بزرگسالی باقی بماند.
بر اساس مطالعات معتبر، در برخی از کودکان، علائم اصلی ADHD تا بزرگسالی باقی می ماند و به همین دلیل، پیگیری درمان و ارزیابی منظم بسیار مهم است. اگر درمان به موقع انجام نشود، احتمال بروز مشکلاتی مانند افت تحصیلی، اعتماد به نفس پایین، تعارضات خانوادگی، رفتارهای پرخطر، اختلالات خلقی، اضطراب یا حتی مصرف مواد مخدر در برخی افراد افزایش می یابد.
یکی از نکات مهم این است که در دوران بلوغ، اگرچه ممکن است فعالیت بدنی کاهش یابد، اما تکانشگری، احساسات خواهی و رفتارهای پرخطر در برخی از نوجوانان شدیدتر می شود. به همین دلیل قطع خودسرانه درمان در این مدت می تواند عواقب نامطلوبی داشته باشد. بنابراین توصیه می کنیم والدین بدون نظر متخصص درمان را قطع نکنند و وضعیت کودک خود را به طور مرتب پیگیری کنند.
به گزارش میهن تجارت: درمان کودکان مبتلا به اختلال کم توجهی بیش فعالی چگونه انجام می شود؟ نقش دارو و درمان های رفتاری در این میان چیست؟
صبر: درمان ADHD باید جامع، شخص محور و مبتنی بر شواهد علمی باشد. انتخاب روش درمانی به عواملی مانند سن کودک، شدت علائم، میزان اختلال عملکردی، وجود بیماری های همراه و شرایط خانوادگی بستگی دارد.
بر اساس دستورالعمل های معتبر علمی، دارودرمانی یکی از موثرترین روش های کنترل علائم در کودکان با علائم متوسط تا شدید است. این داروها با تنظیم عملکرد برخی از انتقال دهنده های عصبی در مغز به بهبود توجه، افزایش تمرکز، کاهش بیش فعالی و کنترل رفتارهای تکانشی کمک می کنند. هدف از تجویز دارو آرام کردن کودک یا تغییر شخصیت او نیست، بلکه کمک به عملکرد بهتر مغز از نظر توجه، برنامه ریزی و کنترل رفتار است.
علاوه بر دارودرمانی، آموزش والدین، اصلاح روش های فرزندپروری، همکاری مدرسه، آموزش مهارت های رفتاری و در صورت نیاز مداخلات روانی نیز در موفقیت درمان نقش بسیار مهمی دارد. در واقع درمان دارویی و مداخلات رفتاری مکمل یکدیگر هستند و هیچکدام نباید جایگزین دیگری در نظر گرفته شوند.
گاهی اوقات خانواده ها تصور می کنند که تنها با یک روانشناس می توان تمام علائم ADHD را برطرف کرد، اما باید توجه داشت که این اختلال منشأ عصبی رشدی دارد و در بسیاری از کودکان تنها با جلسات مشاوره بدون درمان مناسب نمی توان علائم اصلی را کنترل کرد.
از طرفی نباید تصور کرد که دارو به خودی خود همه مشکلات را حل می کند. اگر والدین آموزش نبینند، محیط خانه ساختار مناسبی نداشته باشد یا همکاری لازم بین خانواده، مدرسه و درمانگر شکل نگیرد، اثربخشی درمان نیز کاهش می یابد. به همین دلیل امروزه در تمام دنیا تاکید می شود که مدیریت ADHD باید با مشارکت پزشکان، روانشناسان، والدین، معلمان و خود کودک انجام شود تا بهترین نتیجه حاصل شود.
منبع : به گزارش میهن تجارت
