مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله در گفت وگویی گفت: این زمین لرزه ها بامداد 8 تیرماه در ساعت 7:13 و 7:18 بامداد و در عمق حدود 20 کیلومتری زمین رخ داده است. این دو واقعه در شرق کانون زلزله 21 آبان 1396 ازگله قرار دارند و به احتمال زیاد باید آن ها را بخشی از فعالیت های جاری سامانه گسلی زیرزمین سرپل ذهاب دانست. سیستمی که از گذشته های دور زمین لرزه های مخرب بسیاری را به وجود آورده است.
زارع افزود: بررسیهای تاریخی نشان میدهد که شهر باستانی حلوان که تخمین زده میشود در محدوده سرپل ذهاب کنونی قرار داشته باشد، در سالهای 958 و 1149 میلادی حداقل دو بار بر اثر زلزلههای بزرگ به طور کامل تخریب شده است.
به گفته وی، زلزله سال 958 خسارات زیادی به این شهر وارد کرد و زلزله 1149 دوباره آن را ویران کرد. به گونه ای که پس از آن و همزمان با تحولات تاریخی منطقه، حلوان هرگز رونق گذشته خود را به دست نیاورد.
زارع گفت: این زمین لرزه ها حاکی از ادامه تعدیل تنش در گسل زیرزمین ذهاب است و همچنان احتمال وقوع زمین لرزه هایی با بزرگای بیش از 6 ریشتر در این منطقه وجود دارد.
وی بیان کرد: وجود زمین لغزش بزرگ در دامنه غربی تاقدیس کوه «ملکبود» در شمال سرپل ذهاب به احتمال زیاد مربوط به زلزله تاریخی سال 58 است و جالب اینکه در زلزله 7.3 ریشتری سال 1395، همین منطقه دچار رانش زمین دیگری شد. این شباهت ها نشان می دهد که زلزله 2017 احتمالاً تکرار همان رویداد تاریخی در همان سیستم گسلی بوده است.
این زلزله شناس خاطرنشان کرد: برخلاف بسیاری از زلزله های زاگرس که در پوشش رسوبی رخ می دهد، این منطقه سابقه فعالیت در گسل زیرزمین دارد. عمق حدود 20 کیلومتری زمین لرزه های امروزی مانند عمق 18 کیلومتری زمین لرزه 1395، احتمال ارتباط آنها با گسل زیرزمین ذهاب را بسیار تقویت می کند.
زارع افزود: قبل از وقوع زلزله کاهش محسوسی در لرزه خیزی منطقه مشاهده شد که حاکی از تجمع تدریجی تنش در طول گسل ذهاب بود. اکنون نیز می توان وقایع 29 تیر را بخشی از روند رهایی از این تنش دانست. با این حال، در عین حال، نشانه هایی از ادامه بارگذاری تنش در قسمت های مجاور این سیستم گسلی مشاهده می شود.
بررسیهای تاریخی نشان میدهد که شهر باستانی حلوان که تخمین زده میشود در منطقه سرپل ذهاب امروزی قرار داشته باشد، در سالهای 958 و 1149 میلادی حداقل دو بار بر اثر زلزلههای بزرگ به طور کامل تخریب شده است.
وی بیان کرد: تجربه آن زلزله نشان داد که فعالیت لرزه ای منطقه با وقوع یک زلزله بزرگ ختم نمی شود. پس از زلزله 7.3 ریشتر، علاوه بر هزاران پس لرزه، چهار زمین لرزه مستقل با بزرگی بیش از 6 ریشتر نیز طی 13 ماه آینده رخ داد که نشان از پیچیدگی رفتار سامانه گسلی سرپل ذهاب دارد.
زارع تاکید کرد: این منطقه حدود هزار سال یعنی از زمان زمین لرزه های بزرگ 958 و 1149 تا زلزله 1396 زلزله ای به این بزرگی را تجربه نکرده بود و این نشان دهنده اهمیت چرخه های لرزه ای طولانی مدت در این منطقه است.
وی گفت: زلزله سال 2017 نه تنها انرژی آزاد کرد، بلکه تنش را به گسل های مجاور نیز منتقل کرد. این پدیده که از آن به عنوان «اثر دومینو» یاد می شود، یکی از مهم ترین عوامل در ارزیابی خطر زلزله های آینده است. مدلسازی نشان میدهد که تغییرات تنش ناشی از رویدادهای 2017 و 2018 بر گسلهای مجاور از جمله گسل خانقین و گسل بدره-اماره نیز تأثیر گذاشته و آنها را به کانونهای بالقوه زلزلههای متوسط تا بزرگ تبدیل کرده است.
این استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی تصریح کرد: زلزله سال 1396 برخلاف تصور اولیه بر روی یک گسل ساده و منفرد اتفاق نیفتاد، بلکه در سازه ای به نام «رمپ- تخت» رخ داد. سازه ای که ترکیبی از یک مقطع شیبدار و یک مقطع تقریباً افقی است. به گفته وی، زلزله های 29 تیر به احتمال زیاد در همین سازه یا گسل های قائم مربوط به آن رخ داده است.
زارع گفت: این زمین لرزه ها که به بزرگی 5 تا 5.5 ریشتر و در فاصله حدود 80 کیلومتری جنوب کانون زلزله 1396 رخ داد، نشان داد که سامانه گسلی سرپل ذهاب محدود به مرزهای ایران نیست و همچنان در گستره وسیعی فعال است.
وی بیان کرد: مجموعه شواهد تاریخی، زمین شناسی و لرزه نگاری نشان می دهد که زلزله های سال 1405 بخشی از همان سامانه فعالی هستند که زلزله 7.3 ریشتری سال 1396 را به وجود آوردند و به گفته زارع محتمل ترین سناریو این است که این زمین لرزه ها حاکی از ادامه تعدیل تنش در زیرزمین ذهاب باشد و همچنان احتمال زمین لرزه بیش از 6 زلزله وجود دارد. مقیاس ریشتر در این منطقه است. موضوعی که ضرورت نظارت مستمر بر منطقه و آمادگی نهادهای مدیریت بحران را دو چندان می کند.
