هر بار که در یک جلسه، یک مهمانی خانوادگی، یا حتی در اتاق درمان، یکی به من فریاد می زند: «ای روانی، عصبانی نشو!» نیمی از روی همدلی و نیمی از فرط خستگی لبخند می زنم. شاید هزاران بار این جمله را از مشتریان، آشنایان، حتی همکاران جدید شنیده باشم. و هر بار همین جواب را می دهم: «روانشناس بودن یعنی انسان آگاه بودن، انسان نبودن».
ریشه این باور کجاست؟
این تصور که متخصصان سلامت روان باید همیشه آرام، متعادل و عاری از خشم باشند، از هیچ جا به وجود نیامد. این باور محصول ترکیبی از عوامل روانشناختی فردی و ساختارهای اجتماعی است که طی چند دهه شکل گرفته است.
1. فرافکنی کمال گرا در مورد “متخصص”
از نظر روانشناسی، انسان ها تمایل دارند که نقش های تخصصی را با کمال یکی بدانند. همانطور که از پزشک انتظار داریم هرگز بیمار نشود، از روانشناس نیز انتظار داریم که از تجربه احساسات «منفی» مصون باشد. این پدیده در روانشناسی اجتماعی «خطای هاله» نامیده می شود. وقتی فردی در یک زمینه تخصص داشته باشد، ناخودآگاه تصور می کنیم که او در تمام جنبه های زندگی برتر و کامل است. زمانی که مراجعه کننده به روانشناس مراجعه می کند به دنبال ثباتی است که در زندگی خود از دست داده است و ناخودآگاه این ثبات را در قالب «عدم حساسیت به خشم» تعبیر می کند.
2. عملکرد حرفه ای و نظریه عملکرد گافمن
اروینگ گافمن، جامعه شناس معروف، در نظریه «خودارائه» یا دراماتورژی توضیح می دهد که هر فرد در نقش های اجتماعی مختلف یک «صحنه جلویی» و یک «صحنه پشتی» دارد. در اتاق درمان، روانشناس در مرحله اول قرار می گیرد: آرام، صبور، بدون قضاوت. اما این آرامش حرفه ای بخشی از مهارت بالینی است، نه کمبود هیجان. مراجعین معمولاً فقط صحنه جلو را می بینند و از صحنه پشتی که روانشناس مانند هر انسان دیگری عصبانی یا ناامید می شود، بی اطلاع هستند. این عدم مشاهده به تدریج به یک باور کلیشه ای تبدیل می شود.
3. تصویر رسانه ای و ایده آل از “درمانگر”
فیلم ها و سریال ها نقش برجسته ای در ایجاد این کلیشه دارند. فیلم درمانگر معمولا شخصیتی با صدایی آرام، حرکات کنترل شده و واکنش های احساسی بی نقص است. این بازنمایی رسانهای که از منظر جامعهشناختی میتوان آن را نوعی «ساخت اجتماعی نقش حرفهای» دانست، به تدریج در اذهان عمومی بهعنوان یک واقعیت جا افتاده است.
واقعیت روانی: تنظیم هیجان، نه حذف هیجان
نکته کلیدی این است: کاری که یک روانشناس برای انجام آن آموزش دیده است، تنظیم عاطفی است، نه سرکوب عاطفی. این دو مفهوم از دیدگاه بالینی متفاوت است.
تنظیم هیجانی به این معناست که روانشناس خشم را احساس می کند، آن را تشخیص می دهد و آگاهانه تصمیم می گیرد که چگونه و چه زمانی آن را ابراز کند. از سوی دیگر، سرکوب عاطفی، انکار یا پنهان کردن احساسات است که در درازمدت منجر به فرسودگی شغلی، اضطراب و حتی افسردگی در میان متخصصان سلامت روان میشود. چندین تحقیق در زمینه فرسودگی شغلی نشان داده است که درمانگرانی که باید «همیشه آرام به نظر برسند» بیش از دیگران خستگی عاطفی را تجربه می کنند.
چرا این باور مضر است؟
– برای روانشناسان: فشار برای نشان دادن مداوم آرامش منجر به سندرم دروغگویی و خستگی عاطفی می شود.
– برای مراجع: اگر مددجو معتقد باشد که «سلامت روان» به معنای «هرگز عصبانی نشدن» است، از عصبانیت طبیعی خودش می ترسد و آن را نشانه بیماری می داند، در حالی که خشم یک احساس انسانی و گاهی کاملاً کاربردی است.
– برای جامعه: این باور تصویری غیرواقعی و دست نیافتنی از سلامت روان ایجاد می کند که هدف درمان را از «یادگیری مدیریت هیجانات» به «حذف احساسات» منحرف می کند.
نتیجه: خشم آگاهانه نه بی خشم
روانشناسان مانند هر انسان دیگری عصبانی می شوند، ناامید می شوند، گاهی اوقات با مراجعه کنندگان، همکاران یا حتی ترافیک صبحگاهی عصبانی می شوند. تفاوت اصلی این است که آنها یاد گرفته اند این احساس را بشناسند، برای آن جا باز کنند و بدون آسیب رساندن به خود یا دیگران، آن را ابراز کنند. شاید بزرگترین خدمتی که یک روانشناس می تواند به جامعه انجام دهد، نشان دادن بی خشم نیست، بلکه نشان دادن یک الگوی سالم از تجربه و ابراز خشم باشد.
