در سال های اخیر بازار خودرو با جهش های قیمتی زیادی مواجه بوده است، اما آنچه امروز در این بازار رخ داد، تنها ادامه روند تورمی سال های گذشته نیست، بلکه حکایت از تغییر محدوده قیمتی خودروها دارد.
تحول میلیاردی بازار خودرو
اگر تا یک سال پیش همچنان امکان یافتن محصولاتی با قیمت کمتر از یک میلیارد تومان در لیست خودروهای وارداتی وجود داشت، اکنون همین بازار به جایی رسیده است که کف قیمت خودروهای وارداتی به حدود پنج میلیارد تومان رسیده است. این تغییر تنها محدود به خودروهای خارجی نیست. این در حالی است که خودروهای داخلی نیز یکی پس از دیگری وارد کانال میلیاردی شده اند و شکاف قیمتی بین نقاط مختلف بازار به جای اینکه بر مبنای «میلیون تومان» تعریف شود، بر مبنای «میلیارد تومان» شکل گرفته است. بررسی «دنیای اقتصاد» از قیمت های مصوب سازمان حمایت مصرف کننده و تولیدکننده نشان می دهد که برخی خودروهای وارداتی تنها در یک سال رشد بیش از 200 درصدی را تجربه کرده اند. افزایش هایی که نه در بازار آزاد بلکه در قیمت های رسمی ثبت می شود.
مجموعه این تحولات نشان می دهد که بازار خودرو نه تنها با افزایش قیمت مواجه است، بلکه مرزهای قیمتی آن نیز دستخوش تغییراتی شده است. تا یک سال پیش خودروهای وارداتی با قیمت کمتر از یک میلیارد تومان نیز در لیست عرضه قرار داشتند که اکنون کف قیمت آنها به حدود 5 میلیارد تومان رسیده است. ضمن اینکه کم کم خودروهای داخلی وارد کانال یک میلیارد تومانی شده اند. به این ترتیب آنچه تغییر کرده نه تنها قیمت چند محصول است، بلکه کل ساختار قیمتی بازار خودرو به سطوح بالاتری منتقل شده است.
به عنوان مثال سه سال پیش بازار به گونه ای بود که خودروهای اقتصادی بین 300 تا 600 میلیون تومان، خودروهای میان رده بین 600 میلیون تا یک میلیارد تومان و خودروهای وارداتی بین 1 تا 2 میلیارد تومان به فروش می رسید. این به این دلیل است که اکنون بازار به این صورت است: خودروهای اقتصادی حدود 1 میلیارد تومان، خودروهای میان رده 1.5 تا 3 میلیارد تومان و خودروهای وارداتی 5 میلیارد تومان به بالا هستند. این بدان معناست که نه تنها قیمت خودرو افزایش یافته است، بلکه جایگاه هر کلاس قیمتی تغییر کرده است.
از سال های گذشته تا به امروز، بازار خودرو به سه بخش نسبتاً مشخص تقسیم شده است. خودروهای داخلی، مونتاژی و وارداتی. هر کدام از این بخش ها نیز دارای بازه قیمتی نسبتا مشخصی بودند و همین موضوع مرزهای بازار را برای مصرف کننده روشن می کرد. اما همانطور که گفته شد اکنون این مرزها به تدریج در حال تغییر هستند. به عبارت دیگر، مرزهای قیمتی که تا همین چند سال پیش معیار تصمیم گیری خریداران بود، اکنون جای خود را به مرزهای جدیدی داده است که بارها گذشته است.
تورم رسمی واردات
«دنیای اقتصاد» قیمت خودروهای وارداتی فروخته شده در سال 1404 را در سامانه یکپارچه واردات با خودروهای مشابه در سال 1405 مقایسه کرده است که تاکید می شود بررسی مربوط به بازار آزاد نیست، بلکه مربوط به قیمت مصوب سازمان حمایت است.
مقایسه قیمت های تیرماه امسال با مدت مشابه سال گذشته نشان می دهد تویوتا کرولا از تیرماه سال گذشته تا مرداد 1405 رشد 172 درصدی را تجربه کرده است، چانگان که در سال گذشته از نظر قیمت به یک میلیارد تومان رسیده بود، از سال گذشته تا تیرماه امسال رشد 215 درصدی را تجربه کرده است که یکی از بالاترین رشد قیمت ها را در بین خودروهای مورد بررسی به ثبت رسانده است. هوندا سیویک نیز در این مدت 167 درصد افزایش قیمت داشته، هیوندای النترا از آذر 1404 تا تیرماه امسال 86 درصد گران شده و نیسان قشقایی نیز از خرداد سال گذشته تا مرداد امسال رشد 63.5 درصدی را تجربه کرده است. این ارقام نشان می دهد که حتی قیمت های رسمی نیز از موج تورم بازار خودرو در امان نمانده است. در واقع رشد قیمت تنها ناشی از معاملات بازار یا فعالیت واسطه ها نیست، بلکه در مکانیسم رسمی قیمت گذاری نیز منعکس می شود.
آنچه مشخص است واردات خودرو پس از آزادسازی در سال 1401 با هدف افزایش رقابت در بازار از یک سو و از سوی دیگر با ایجاد تنوع برای پاسخگویی به بخشی از تقاضای انباشته از سر گرفته شد. اما بررسی قیمت های فعلی نشان می دهد که بازار واردات نسبت به سال های اول آزادسازی تغییرات قابل توجهی داشته است. اگر سال گذشته همچنان خودروهایی با قیمت کمتر از یک میلیارد تومان در بین محصولات وارداتی وجود داشت، امروز چنین سطح قیمتی عملا از این بازار حذف شده است. به این ترتیب اگرچه واردات ادامه دارد و حتی وزارت حراست نیز هرگونه توقف را تکذیب می کند، اما بازاری که امروز شکل گرفته از نظر سطح قیمت با بازار یک سال پیش تفاوت اساسی دارد. به عبارت دیگر، موضوع تنها تداوم یا توقف واردات نیست، بلکه تغییر ماهیت سبد واردات است. خودروهایی که وارد کشور می شوند اکنون در بازه های قیمتی کاملا متفاوت نسبت به گذشته قرار دارند.
چرا نردبان قیمت حرکت کرد؟
اما نمی توان جهش قیمت رسمی خودروهای وارداتی را تنها ناشی از افزایش نرخ ارز دانست. طی یک سال گذشته مجموعهای از عوامل از جمله تغییر نرخ ارز بر اساس محاسبه حقوق و عوارض گمرکی، افزایش تعرفه واردات، رشد هزینههای حمل و نقل، افزایش هزینههای ترخیص و شمارهگذاری و همچنین تغییر ترکیب سبد خودروهای وارداتی به سمت محصولات گرانتر، قیمت تمام شده این خودروها را به میزان قابل توجهی افزایش داده است. از آنجایی که قیمت های مصوب سازمان حمایت بر اساس این هزینه ها تعیین می شود، رشد این متغیرها در نهایت خود را در قیمت رسمی خودروهای وارداتی نشان داده و باعث شده خودروهایی که در سال گذشته با قیمت کمتری فروخته می شدند، امسال با ارقام بسیار بالاتری راهی بازار شوند.
بنابراین در توضیح دلایل افزایش قیمت می توان گفت که هرگونه افزایش نرخ ارز برای واردات به طور مستقیم باعث افزایش قیمت تمام شده خودروهای خارجی می شود. از سوی دیگر هزینه حمل و نقل، حقوق ورودی و سایر عوارض گمرکی طی سال گذشته افزایش یافته و قیمت نهایی خودرو را تحت تاثیر قرار داده است. به ویژه هزینه های حمل و نقل ناشی از شرایط جنگی کشور و ناکارآمدی بنادر جنوبی به دلیل هدف قرار گرفتن در جنگ. عامل سوم تغییر در ترکیب خودروهای وارداتی است. برخی از خودروهایی که امروز وارد کشور می شوند از نظر امکانات، سطح تجهیزات و یا کلاس خودرو در رده بالاتری نسبت به خودروهای وارداتی اول قرار دارند و این امر باعث افزایش میانگین قیمت نیز شده است.
علاوه بر این عوامل، محدودیت های ارزی و هزینه تامین ارز نیز بر قیمت نهایی خودروهای وارداتی تاثیر گذاشته است. در هر صورت شاید ساده ترین تعبیر از این ارقام این باشد که خودروها گران شده اند. اما موضوع فراتر از این است. حال در چنین شرایطی دیگر سوال اصلی این نیست که آیا واردات ادامه دارد یا خیر؟ وزارت امنیت بارها پاسخ این سوال را داده و بر تداوم واردات تاکید کرده است. سوال مهمتر این است که آیا واردات به شکل فعلی می تواند اهداف اصلی خود را ادامه دهد؟ اهدافی مانند افزایش رقابت، تنظیم بازار و فشار بر خودروسازان داخلی.
وقتی کف قیمت خودروهای وارداتی ظرف یک سال از یک میلیارد تومان به حدود پنج میلیارد تومان می رسد و قیمت رسمی برخی محصولات بیش از 200 درصد افزایش می یابد، این سوال پیش می آید که آیا سیاست واردات بدون تغییر متغیرهای کلان اقتصادی، نظام تعرفه، روش عرضه ارز و فرمول قیمت گذاری می تواند نقش رگولاتوری خود را ایفا کند؟ آنچه اطلاعات موجود نشان می دهد این است که بازار خودرو ایران وارد مرحله جدیدی شده است. مرحله ای که نه تنها قیمت چند خودرو افزایش یافته، بلکه نردبان قیمت کل بازار دوباره ترسیم شده است. شاید مهم ترین ویژگی این فاز این باشد که محدودیت های قیمتی خودرو که سال ها مبنای تصمیم گیری مصرف کنندگان و سیاست گذاران بود، اکنون جای خود را به محدودیت های تعریف شده توسط واقعیت های جدید اقتصاد ایران داده است. این همان تغییری است که می تواند مسیر آینده بازار خودرو را بیش از خود افزایش قیمت تحت تاثیر قرار دهد.
