به گزارش خبرگزاري ايمنا، سيگار کشيدن به بخشي از موقعيت هاي اجتماعي و روزمره در برخي جوامع تبديل شده است. از جمع های دوستانه و خانوادگی گرفته تا لحظاتی که سیگار یا قلیان راهی برای تفریح، آرامش یا معاشرت تلقی می شود و همین عادی شدن تدریجی باعث شده مرز بین یک رفتار به ظاهر ساده و پیامدهای درازمدت آن گاهی نادیده گرفته شود.
یکی از مهمترین چالشها در مواجهه با مصرف دخانیات، شکلگیری تصورات غلط در مورد خطر آن است. برخی تصور می کنند تا زمانی که مصرف آنها محدود، گهگاه یا غیر روزانه باشد، امکان وابستگی وجود ندارد، در حالی که وابستگی پدیده ای نیست که از ابتدا با مصرف مداوم و شدید خود را نشان دهد و ممکن است در طول زمان و در نتیجه تکرار تجارب به ظاهر محدود شکل بگیرد.
در این میان عوامل اجتماعی و روانی نیز در گرایش افراد به سیگار نقش بسزایی دارند و کنجکاوی، تحت تاثیر قرار گرفتن از دوستان، تمایل به پذیرفته شدن در جمع و تصویری که ناشی از مصرف سیگار در محیط اطراف ایجاد می شود، می تواند بر تصمیم فرد تأثیر بگذارد و به همین دلیل، پیشگیری تنها با ارائه هشدارها در مورد آسیب های جسمی امکان پذیر نیست و باید در قالب رفتار اجتماعی و رفتاری نیز در نظر گرفته شود.
از سوی دیگر، عواقب سیگار تنها به مصرف کننده محدود نمی شود. وجود دود تنباکو در محیط های معمولی می تواند افراد دیگر را در معرض مواد مضر قرار دهد. افرادی که ممکن است چاره ای برای مصرف نداشته باشند و مجموعه این مسائل نشان می دهد که بررسی دخانیات تنها از منظر یک رفتار فردی کافی نیست و باید به عنوان موضوعی مرتبط با سلامت فرد، خانواده و جامعه مورد توجه قرار گیرد.
مصرف تنباکو؛ ریسکی که نباید دست کم گرفت
رضا روزبهانی، متخصص پزشکی اجتماعی و خانواده به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه مصرف گاه به گاه و گاه به گاه دخانیات برخلاف تصور خیلی ها به معنای مصونیت فرد از وابستگی و اعتیاد نیست، به خبرنگار به گزارش میهن تجارت گفت: واقعیت این است که روند وابستگی و اعتیاد به هر ماده مضر معمولاً با یک تجربه شروع می شود و در مورد دخانیات ممکن است این تجربه در یک گروه دوستانه اتفاق بیفتد.
وی می افزاید: برای مثال فردی قلیان را حمل می کند و به فرد دیگری پیشنهاد می کند که فقط یک بسته بردارد و به او اطمینان دهد که اتفاق خاصی نمی افتد، فرد نیز ممکن است به دلیل کنجکاوی، فشار دوستان یا تمایل به تجربه موضوعی جدید، این پیشنهاد را بپذیرد و مسئله مهم این است که این تجربه اولیه می تواند نقطه شروع مسیری باشد که به تدریج فرد را از تجربه به اعتیاد و سپس اعتیاد سوق می دهد.
این متخصص پزشکی اجتماعی و خانواده با بیان اینکه ممکن است پس از چندین بار مصرف، شرایطی پیش بیاید که فرد به راحتی نتواند به مصرف نه بگوید، اظهار می کند: در این مرحله مفهوم مستی گاهی به ابزاری برای توجیه رفتار تبدیل می شود. فرد با خود می گوید من فقط گاهی استفاده می کنم و به آن معتاد نیستم، در حالی که واقعیت ممکن است این باشد که خودش به دنبال استفاده است و میل به مصرف در او شکل گرفته است.
پشت نقاب مصرف تفانی چه می گذرد؟
روزبهانی ادامه می دهد: افراد معمولاً دوست دارند تصور کنند که به هیچ چیز وابسته نیستند و بر رفتار خود کنترل کامل دارند، به همین دلیل ممکن است همچنان مصرفی را که به تدریج به عادت تبدیل می شود، تفریحی یا تفریحی بنامند و با ادامه این روند تغییرات بیولوژیکی نیز در مغز ایجاد می شود و سیستم پاداش مغز در ارتباط با مصرف ماده فعال می شود و به تدریج وابستگی شکل می گیرد.
وی با بیان اینکه در چنین شرایطی دیگر بحث فقط تجربه یا سرگرمی نیست، می گوید: در صورت عدم مصرف ممکن است علائمی در فرد ایجاد شود و این علائم او را به سمت مصرف مجدد سوق دهد، بنابراین این تصور غلط که مصرف گهگاهی سیگار یا قلیان بی خطر است یا نمی تواند مقدمه ای برای اعتیاد باشد را باید کنار گذاشت.
این متخصص پزشکی اجتماعی و خانواده می افزاید: موضوع مهم دیگر قرار گرفتن در معرض دود دخانیات است. افرادی که خودشان سیگار نمی کشند، اما در محیط زندگی یا کار خود در معرض دود دیگران هستند، در واقع به عنوان سیگاری های دست دوم شناخته می شوند. یعنی افرادی که ناظر بی گناه مصرف دیگران هستند و در چنین شرایطی چندین نفر ناخواسته در معرض مواد مضر ناشی از دود دخانیات قرار می گیرند و احتمال بروز عوارض ناشی از این مواجهه افزایش می یابد.
عادی سازی مصرف؛ پیوند پنهان در شکل گیری وابستگی
سامیه طاهری، روانشناس و مشاور خانواده به گزارش میهن تجارت با بیان اینکه این تصور رایج که سیگار تنها زمانی نگران کننده است که تبدیل به یک عادت روزمره شود، می تواند اولین تجربه های مصرف سیگار را کم اهمیت کند، به خبرنگار به گزارش میهن تجارت گفت: در واقع موضوع فقط تعداد دفعات مصرف سیگار نیست، بلکه نوع رابطه ای است که بین فرد و ماده در طول زمان شکل می گیرد. مصرف ممکن است در ابتدا اختیاری و محدود به موقعیت های خاص به نظر برسد، اما تکرار آن می تواند مرز بین انتخاب آگاهانه و شکل گیری یک الگوی رفتاری را از بین ببرد.
وی با بیان اینکه نقش محیط اجتماعی در این میان پررنگ است، می افزاید: بسیاری از اولین تجربه های سیگار نه با یک تصمیم از پیش تعیین شده، بلکه در شرایطی شکل می گیرد که فرد در جمع دوستان یا اطرافیان خود قرار می گیرد. عادی سازی سیگار و قلیان، شوخی با مصرف آن یا اطمینان از عدم ایجاد مشکل فقط برای یک بار می تواند فرد را نسبت به عواقب آن حساسیت زدایی کند، به همین دلیل است که آگاهی و مهارت نه گفتن به ویژه در موقعیت های اجتماعی اهمیت زیادی پیدا می کند.
این روانشناس و مشاور خانواده یکی دیگر از عواملی که تشخیص شروع وابستگی را دشوار می کند، تغییر تدریجی الگوی مصرف عنوان می کند: ممکن است فرد فقط در مهمانی ها یا مجالس سیگار را شروع کند اما در نهایت فرصت های بیشتری برای استفاده یا افزایش دفعات آن پیدا کند. در چنین شرایطی توجه به تغییر رفتار و احساس نیاز به مصرف ضروری است، زیرا وابستگی همیشه با مصرف زیاد و آشکار شروع نمی شود و ممکن است در ابتدا خیلی تدریجی و بی سر و صدا ایجاد شود.
مرز نامرئی اعتیاد و توهم کنترل
طاهری ادامه می دهد: اعتیاد فقط یک موضوع رفتاری نیست و فرآیندهای مختلفی در بدن و مغز در آن نقش دارد. مصرف مکرر مواد حاوی نیکوتین می تواند مکانیسم های مربوط به لذت، پاداش و میل به مصرف را تحت تاثیر قرار دهد و به همین دلیل ترک سیگار برای فردی که به آن معتاد شده است، محدود به داشتن اراده قوی نیست و می تواند نیازمند حمایت، آگاهی و در برخی موارد دریافت کمک های تخصصی باشد.
وی با بیان اینکه ممکن است علاوه بر مصرف کننده، اطرافیان نیز تحت تاثیر عواقب مصرف قرار بگیرند، می گوید: دود ناشی از مصرف دخانیات تنها در بدن فرد مصرف کننده سیگار یا قلیان باقی نمی ماند و حضور آن در محیط بسته می تواند دیگران را در معرض مواد مضر قرار دهد. کودکان و نوجوانان، اعضای خانواده و افرادی که زمان زیادی را در چنین محیط هایی می گذرانند ممکن است بدون انتخاب خود در معرض این امر قرار گیرند. موضوعی که ضرورت ایجاد محیط های عاری از دود را برجسته می کند.
روانشناس و مشاور خانواده می افزاید: پیشگیری از اعتیاد به دخانیات را تنها زمانی نمی توان به تعویق انداخت که علائم آشکار اعتیاد ظاهر شده باشد. کاهش عادی شدن مصرف، افزایش آگاهی نسبت به عواقب مصرف حتی غیر روزانه، ایجاد محیط های سالم و حمایت از افرادی که قصد ترک سیگار را دارند، مجموعه اقداماتی است که می تواند در پیشگیری از شکل گیری وابستگی موثر باشد و نگاه پیشگیرانه به این موضوع به ویژه در سنین پایین می تواند فرصت بیشتری را برای دور ماندن از چرخه مصرف و پیامدهای آن فراهم کند.
شاید مهمترین نکته در برخورد با دخانیات این باشد که نباید منتظر بمانید تا مصرف به مرحله ای برسد که کنترل آن سخت شود و توجه به اولین تجربیات و شناخت عواملی که فرد را به سمت تکرار مصرف سوق می دهد می تواند بخش مهمی از مسیر پیشگیری باشد. هرچه آگاهی بیشتر در مورد مکانیسم شکل گیری وابستگی بیشتر باشد، کمتر احتمال دارد که مصرف به عنوان یک رفتار بی ضرر یا تفریحی رد شود.
در این راه خانواده، مدرسه و محیط اجتماعی می توانند نقش مهمی ایفا کنند. ایجاد محیطی که در آن نوجوانان و جوانان بتوانند در مورد فشارهای اجتماعی و وسوسه های مربوط به استفاده بدون ترس از قضاوت صحبت کنند، همراه با آموزش مهارت های تصمیم گیری و نه گفتن، می تواند از شکل گیری بسیاری از تجربیات اولیه جلوگیری کند. پیشگیری مؤثر مستلزم افزایش آگاهی و توانمندسازی مردم به جای اتکا به ترساندن آنها است.
توجه به حقوق و سلامت افرادی که در معرض دود دخانیات قرار دارند نیز بخشی دیگر از این موضوع است. محیط سالم تنها به معنای نبود مصرف کننده نیست، بلکه باید شرایطی فراهم شود تا افراد به ویژه اعضای خانواده و فرزندان ناخواسته در معرض عواقب مصرف دیگران قرار نگیرند. مسئولیت پذیری در قبال سلامت اطرافیان می تواند یکی از گام های مهم در کاهش آسیب های ناشی از مصرف دخانیات باشد.
مقابله با سیگار زمانی مؤثرتر خواهد بود که از دیدگاه ساده انگارانه «من استفاده می کنم زیرا هر زمان که بخواهم می توانم آن را ترک کنم» فاصله بگیریم و شکل گیری وابستگی را فرآیندی تدریجی و قابل پیشگیری بدانیم. توجه به تجربیات اولیه، کاهش عادی شدن مصرف، حمایت از مردم در مسیر ترک و فراهم کردن محیطهای عاری از دخانیات مجموعه اقداماتی است که میتواند جامعه را یک گام به سمت کاهش مضرات دخانیات حرکت دهد.
منبع : به گزارش میهن تجارت
